NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Zuurkool: witte kool die vanzelf zuur wordt

Zuurkool is witte kool, zout en tijd. Over melkzuurbacteriën, een woord uit 1676 dat de wereld rondging, de fabrieken van Zuid-Scharwoude, scheurbuik op zee en de siepeltjespot van Terschelling.

· Redactie Restaurant Magazine

Bord met zuurkool en een rookworst.
Zuurkool met rookworst. Foto: FotoosVanRobin from Netherlands · CC BY-SA 2.0

Rond half december gaat de laatste witte kool van het land. In 2023 was dat op 11 december, net voordat de vorst hem kon bevriezen. Een kool kan tien kilo wegen. In Noord-Holland groeit hij goed op kleiachtige grond met een hoog kalkgehalte, en pas in augustus komt de volgende verse aanvoer. Zuurkool is witte kool, fijngesneden, met een snufje zout, die in een paar weken tot maanden vanzelf zuur wordt. De fabrieken beginnen daar al in de zomer mee, lang voordat het winter is.

Dat zuur is geen azijn. Op de kool zitten van nature melkzuurbacteriën. Ze eten de suikers uit de kool op en maken daar melkzuur van, soms ook smaakstoffen. In de fabriek gebeurt dat in grote silo's en bassins, thuis in een afgesloten pot. Koud weer vertraagt het proces: kool die in de koude maanden fermenteert, kan maanden nodig hebben voordat hij in de winkel ligt. Vroeger maakten veel huishoudens hun zuurkool zelf, in een stenen pot in de kelder. Thuis is hij na drie tot vier weken klaar, en daarna bewaar je hem in de koelkast.

Een portie zuurkool.
Zuurkool. Foto: Qwerty Binary · CC BY-SA 3.0

Het woord zuurkool staat voor het eerst in 1676 op papier, als 'ingemaakte wittekool'. De Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal dateert het zo, naar het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Daarna reisde het woord mee. Het Indonesisch kent sirkol, het Madoerees sirkul, het Papiaments zürkol en het Sranantongo syurkoro, allemaal voor ingemaakte witte kool. In Suriname kan syurkoro ook gefermenteerde, onrijpe papaja zijn: in het Surinaams-Nederlands, vastgelegd door Van Donselaar in 1989, heet dat papajazuurkool. In het Amsterdamse jeugdtaal van de jaren tachtig was een zuurkool bovendien een jongen met lang haar achter en kort haar voor, noteert Van der Sijs naar De Coster (2007).

De industrie zit vooral in Noord-Holland. In Zuid-Scharwoude stonden ooit zeven zuurkoolfabrieken, vertelt een oud-medewerker van de laatste die er nog is. Dat is een familiebedrijf in de vijfde generatie, dat de kool uit de streek tot zuurkool verwerkt. In een Polygoon-film uit 1942 wordt het hart van de kool nog met de hand uitgeboord, wat vaak verwonde handen opleverde. Nu doen machines dat. In 2014 ging er ongeveer duizend ton witte kool per week doorheen, acht vrachtwagens per dag, goed voor zo'n honderdduizend zakken zuurkool. Het seizoen begint normaal in juli. In de hete zomer van 2018 ging het enkele weken later van start, en vijf tot zes weken daarna lag de zuurkool van dat jaar in de winkel. De kolen komen uit de hele regio. In 2018 waren ze door de hete, droge zomer iets kleiner, maar de kwaliteit was goed.

Zuurkool heeft ook een zeeverhaal. Het Royal College of Physicians of Edinburgh noemt zuurkool, naast waterkers en sinaasappelextract, als onderdeel van het dieet waarmee James Cook (1728-1779) scheurbuik op zijn schepen buiten de deur hield. Dat paste bij wat fermenteren altijd al was: een manier om groente maanden te bewaren, lang voordat er blikken, weckpotten of een diepvries bestonden.

Op tafel komt zuurkool het vaakst als zuurkoolstamppot of zuurkoolschotel, met aardappelpuree en een gerookte worst. Op Terschelling heet een pot met gehakt, spek, zuurkool, aardappelpuree en cranberrycompote siepeltjespot. De cranberry's zouden sinds omstreeks 1845 op het eiland groeien, nadat er vaten van waarschijnlijk uit Amerika waren aangespoeld. Een slager uit Nieuwegein vond een oud recept uit de cranberryschuur op het eiland, paste het aan en won er een landelijke wedstrijd voor ovenschotels mee. Zuurkool past ook buiten de stamppot: in soepen en, koud, in salades. Andere keukens voegen bij het fermenteren jeneverbessen, kruiden of witte wijn toe. Een variant uit de oven legt een laagje puree van knolselderij en witte bonen op gehakt en zuurkool, met oude kaas erover. Voor wie het zelf wil proberen is het een van de eenvoudigste vormen van fermenteren: alleen witte kool en zout, zonder toevoegingen, en dan wachten.

Zuurkoolstamppot hoort bij een brede familie. The Dutch Table somt de varianten op: boerenkool, hutspot (volgens een legende uit het Beleg van Leiden in 1574), rauwe andijvie, rode kool, spruitjes en hete bliksem. Het kuiltje in het midden houdt de pansaus vast, en gerookte worst, spek, gehaktballen of een gebakken ei horen er traditioneel bij. Zuurkool hoort daarmee bij de koude maanden, ook al begint het seizoen in de fabriek in de zomer.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda