Boter komt van een Grieks woord voor koekaas
Het woord boter bestaat uit ‘rund’ en ‘kaas’, en het verving een ouder woord: anke.

Een man die Hugo Boter heet, staat in 1155 in een tekst. Het is de oudste vindplaats van het woord boter die de etymologiebank noemt, als toenaam. Als plaatsnaam volgt Boterbeke in 1190, in een kopie van omstreeks 1225. In het Middelnederlands komt het woord in 1240 voor als botre en in 1253 als botere, en in 1284-85 staat het als boter in een bron.
Het is geen oorspronkelijk Germaans woord. Het komt uit het middeleeuwse Latijn, butyrum, waaruit ook het Franse beurre en het Italiaanse burro voortkomen. Dat Latijnse woord gaat terug op het Griekse boútūron, ‘koekaas’: een samenstelling van boũs, ‘rund’, en tūrós, ‘kaas’. Het Engelse butter is er omstreeks het jaar 700 al, en ook het Oudhoogduitse butera en het Oudfriese butera of botera liggen op die lijn. Binnen het Nederlandse taalgebied bestaan drie vormen naast elkaar: boter is de eigenlijke Brabantse vorm, botter hoort bij Utrecht en butter bij Holland. In het Afrikaans is het botter, en dat woord betekent daar ook een botterachtige vetstof uit olieachtige plantendelen.

Wat er vóór boter stond, is het Westgermaanse anke. Het leeft nog in het Oost-Middelnederlands en in het Oudhoogduits ancho, en is verwant met het Latijnse ungere, ‘zalven’. De etymologiebank merkt op dat een oud woord voor zo’n alledaags product dat door een nieuw woord werd vervangen, doet vermoeden dat er ook een ander productieproces kwam. Over wat de Germanen met boter deden, spreken de oude woordenboeken elkaar tegen. De Vries schrijft dat Romeinen, Grieken en Germanen boter niet als voedsel kenden, maar als zalf voor de huid, en dat de Grieken haar als voedsel bij de Skythen zouden hebben leren kennen. In dezelfde tekst staat dat men aanneemt dat de Germanen boter al gebruikten voordat ze met de Romeinen in aanraking kwamen. Van Wijk, in 1936, schrijft dat de Germanen de boterbereiding kenden.
Het woord is in uitdrukkingen terechtgekomen. ‘De melk wil niet boteren’ betekende eerst dat melk niet tot boter wilde worden, en later ging het over alles wat niet goed loopt. ‘Boter tot den boôm’ is sinds de vijftiende eeuw bekend en in de zeventiende eeuw vrij gewoon, vooral bij een huwelijk. Vondels Leeuwendalers eindigen ermee: ‘De koeien geven melck en room, Het is al boter tot den boôm.’ Wat er precies mee wordt bedoeld, is niet zeker; waarschijnlijk dat je niet alleen bovenin, maar tot op de bodem van het vat zuivere boter vindt. ‘Boter aan de galg’ staat in de zeventiende eeuw in een bundeltje liederen en betekent vergeefse moeite: al smeer je er nog zoveel boter op, een galg blijft een galg. ‘Boter bij de vis’ is de uitdrukking voor contante betaling. Wie boter op zijn hoofd heeft, moet uit de zon blijven: wie zelf een gebrek heeft, mag een ander niets verwijten. En ‘de boter uitbraden’ is sinds de zeventiende eeuw smullen.
In andere talen en kringen leeft het woord ook. Een spreekwoord uit 1607 zegt: ‘Verse boter en vers brood is mijn dood, zei de man.’ In het Surinaams-Nederlands is boter ook een woord voor snot. In Joods taalgebruik hoeft boter niet strikt boter te betekenen: het is dikwijls synoniem met melk in samenstellingen, wanneer melkspijs in rituele zin bedoeld wordt. En het woord reisde mee met de Nederlanders: de Ewe zeggen bútrù, de Twi bútùru, het Zuid-Sotho heeft botoro via het Afrikaans, het Mahican póten en het Munsee Delaware pótel.
Wat boter is, vertelt het Voedingscentrum. Roomboter is een smeerbaar vet dat grotendeels bestaat uit afgeroomd melkvet, dus room, en een beetje water. Soms staat er grasboter op de verpakking; die is gemaakt van melk uit de periode dat de koeien vers gras eten. Roomboter heeft een vetgehalte van tussen de 80 en 90 procent, en er bestaat ook halfvolle boter met een vetgehalte van 40 procent. Voor iedere kilo boter is ongeveer 25 liter melk nodig. Roomboter wordt gezouten en ongezouten verkocht, en na openen is ze nog een maand houdbaar in de koelkast. Boter is altijd gemaakt van melk: halvarine en margarine niet, en die mogen daarom geen boter heten. Het Voedingscentrum zet roomboter niet in de Schijf van Vijf, omdat er veel verzadigd vet in zit.
In het kookboek van 1752, De volmaakte Hollandsche keuken-meid, heet het booter. De appel-podding krijgt een deeg van meel, booter en eieren. En bij een witte podding hoort een saus van hete zoete melk met een weinigje booter, kaneel, suiker en wijn.
Boter in het kort
Woord: Middelnederlands botre (1240) en botere (1253); als toenaam al in 1155
Herkomst: middeleeuws Latijn butyrum, van Grieks boútūron, ‘koekaas’
Ouder Westgermaans woord: anke
Roomboter: vetgehalte tussen 80 en 90 procent; voor een kilo ongeveer 25 liter melk
Boter is altijd gemaakt van melk; halvarine en margarine mogen geen boter heten