NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Jenever: jong, oud en korenwijn zeggen niets over leeftijd

Op de kaart staan jonge en oude jenever naast elkaar, maar de namen gaan over de manier van stoken en niet over de jaren in het vat. Over een woord uit 1240, een stad met bijna vierhonderd stokerijen en de grenzen voor moutwijn en suiker.

· Redactie Restaurant Magazine

Drie tulpvormige glazen met heldere jenever op een houten bar.
Eigen redactiebeeld

Op een drankenkaart staan jonge en oude jenever naast elkaar, en wie denkt dat de oude de oudere is, vergist zich. De twee namen zeggen niets over de leeftijd van de drank. Ze wijzen op de manier waarop hij is gestookt. Dat is het begin van een verhaal over een drank die eerst medicijn was, daarna een stadsindustrie werd en nu een beschermde naam draagt.

Het woord is ouder dan de drank. Jenever betekent in het Nederlands ook jeneverbes. Het kwam via het Oudfranse genevre binnen, dat teruggaat op het Latijnse iuniperus. In een Berns glossarium van omstreeks 1240 staat de Middelnederlandse vorm genuuere voor de struik, en in 1287 gebruikt Van Maerlant een vorm van het woord voor plant en bes. De drank zelf duikt voor het eerst op in 1606, in het Water-boecxken van Casper Coolhaes. Het is de oudste West-Europese vermelding van de drank. In 1672 krijgt het woord de betekenis 'alcoholische drank'. Het Engelse geneva wordt in 1706 vastgelegd en is later ingekort tot gin, een vorm die in 1774 opduikt. In sommige Belgische dialecten betekent jenever nog altijd gewoon rode bes.

Een koperen distilleerketel met een gebogen hals in een ruwe stenen stokerij.
Eigen redactiebeeld

Voordat iemand er voor zijn plezier van dronk, was jenever een geneesmiddel. Aan het eind van de vijftiende eeuw maakte hij de sprong van medicijn naar drank. Veel verhalen schrijven de ontdekking toe aan een Nederlandse arts uit de zeventiende eeuw, maar de overheid keek al vroeg mee: in 1606 werd er belasting geheven op jenever en andere alcoholische dranken. Dat is hetzelfde jaar als de vermelding bij Coolhaes. Steden als Amsterdam, Schiedam, Groningen en Dordrecht staan bekend als jeneversteden.

Hoe de drank in Schiedam werd gemaakt, staat beschreven bij de inschrijving van het Schiedamse moutwijnstoken op de lijst van immaterieel erfgoed. Eerst wordt gerst gemout. Daarna ontstaat een beslag van roggemeel, gerstemout, soms maïs, water en gist. Dat beslag moet minstens twee en een half uur worden geroerd. Na een paar dagen zit er ongeveer 6 procent alcohol in. In een koperen ketel wordt het langzaam tot het kookpunt verwarmd. Wat daaruit komt heet ruwnat, dat opnieuw wordt gestookt tot enkelnat met 24 procent alcohol. Na de derde ronde is het bestnat of moutwijn, met 48 procent alcohol of meer. Pas aan het eind komt de jeneverbes erbij: de moutwijn wordt tot jenever verwerkt door er extracten van de bes aan toe te voegen.

In de zeventiende eeuw ontstond in Schiedam het stoken van moutwijn, en al snel waren er veel stokerijen. De Nederlandse West-Indische Compagnie nam moutwijnjenever mee in haar driehoekshandel. Het hoogtepunt lag tussen 1850 en 1900, toen er bijna vierhonderd stokerijen en tientallen moutmakerijen waren in een stad met ongeveer twaalfduizend inwoners. Dat is grofweg één stokerij op elke dertig inwoners, kinderen meegeteld. Vanaf 1880 werden steeds vaker stookkolommen gebruikt. Daarmee was een veel hoger alcoholpercentage veel eenvoudiger te halen dan met de traditionele methode, en het aantal stokerijen dat op de oude manier bleef werken, nam af.

Wat 'jong' en 'oud' op een etiket betekent, ligt vast. Jonge jenever kwam op toen de invoer van mout tijdens de Tweede Wereldoorlog schaars werd. Om die naam te mogen dragen, mag hij hoogstens 15 procent moutwijn en 10 gram suiker per liter bevatten. Oude jenever bevat meer dan 15 procent moutwijn en hoogstens 20 gram suiker per liter. Korenwijn ligt in de buurt van de jenever uit de achttiende eeuw: ook hij bevat hoogstens 20 gram suiker per liter, maar het aandeel moutwijn is hoger, tussen 51 en 70 procent. In alle drie de gevallen gaat het dus om het aandeel moutwijn en de manier van stoken, niet om jaren in het vat. De namen blijven in gebruik, ook al zeggen ze iets anders dan ze lijken te zeggen.

Een fles mag alleen jenever heten als hij is gemaakt in Nederland, België of bepaalde delen van Frankrijk en Duitsland. In Schiedam draagt echte moutwijnjenever sinds 1902 een keurmerk van echtheid, met een serienummer, een flesnummer en de handtekeningen van de burgemeester en de gemeentesecretaris. Toen het ambacht dreigde te verdwijnen, ging in 1996 een jenevermuseum open, dat het stoken van Schiedamse moutwijn bewaart en bevordert. Sinds oktober 2014 staat het Schiedamse moutwijnstoken op de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland. Een drank die begon als medicijn uit een bes is zo een erkend ambacht geworden.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda