Twee sleutels in de korst
Op elke Boeren-Leidse staan de sleutels uit het wapen van Leiden gestempeld. Waarom het er twee zijn, wist zelfs historicus P.J. Blok niet.

Een stempel met twee gekruiste sleutels zit op elke Boeren-Leidse, met in een cirkel eromheen de woorden ‘Boeren-Leidse-met-sleutels’. Het zijn dezelfde sleutels als in het wapen van Leiden. Sinds 1997 is Boeren-Leidse met sleutels een beschermde oorsprongsbenaming. In de aanvraag daarvoor wordt de kaas beschreven als een halfharde boerenkaas met 30 tot 40 procent vet in de droge stof, stevig tot hard, snijdbaar en na verloop van tijd geschikt om te raspen. Er moet komijn bij.
De kaas is genoemd naar de stad. De productie begon in het stroomgebied van de Oude Rijn in Zuid-Holland, rond Leiden, waar de kaas, schrijft de aanvraag uit 1994, zo’n driehonderd jaar eerder zijn naam kreeg. Het productiegebied is samen zo’n 215.000 hectare groot en omvat onder meer het gebied van Rijnland, Delfland, Schieland en Amstel en Vecht, en verder het grote waterschap Woerden en het waterschap Leidse Rijn.

Waarom juist sleutels? Leiden staat landelijk bekend als de Sleutelstad, en de sleutels horen bij Petrus. In 1121 stond op de plek van de latere Pieterskerk al een kapel, eerst gewijd aan Petrus en Paulus. Vanaf het eind van de dertiende eeuw gebruikte de stad een zegel met Petrus en één sleutel. In de vijftiende eeuw komt bij Petrus een wapenschildje met twee gekruiste sleutels. Waarom die ene sleutel er twee werden, wist de historicus P.J. Blok niet: ‘Wat de beteekenis mag zijn der vervanging van den enkelen door beide gekruiste sleutels, is niet bekend.’ Het eerste stadswapen met twee sleutels op een schild, vastgehouden door een leeuw, en zonder Petrus, stamt uit 1587.
De aanvraag citeert het Handbuch der Käse van Heinrich Mair-Waldburg: al in 1184 ging kaas uit Holland naar Parijs. Over Leidse kaas schrijft hij, zonder jaartal, dat die werd gekenmerkt door het stadswapen, twee gekruiste sleutels. De schrijver acht het aannemelijk dat hier de oorsprong ligt van de Noorse Nokkelost, de sleutelkaas.
Dat de kaas halfmager is, maakte hem geschikt voor lange bewaring. Hij werd veel gebruikt als niet-bederfelijke eiwitbron in scheepsproviand en als exportartikel naar de toenmalige Nederlandse gebieden in de tropen. Vanaf de zeventiende en achttiende eeuw werd hij in Leiden verhandeld. Dat het handwerk blijft, staat er ook: de kaas wordt in betrekkelijk kleine hoeveelheden op de boerderij gemaakt, van de eigen melk.
De melk komt van niet meer dan twee opeenvolgende melkingen. Wat niet meteen wordt gebruikt, wordt na het melken gekoeld tot hoogstens 10 graden. De melk is niet verhit met een pasteuriserende behandeling. Met stremsel stremt ze een half uur bij 29 tot 30 graden. Daarna wordt de wrongel in stukjes gesneden, wat 15 tot 20 minuten duurt; het mengsel van wrongel en wei wordt met heet water verwarmd en rijpt verder. Een klein deel van de wrongel gaat apart voor de zogeheten witte bodems, die voorkomen dat de komijnzaadjes zich in de korst op de gladde zijkanten verzamelen. De rest wordt gemengd met komijnzaad, ongeveer 75 gram per 100 liter melk.
Geperst wordt in twee fasen, en in de tweede krijgt elke kaas zijn sleutelstempel. De korst wordt rood gekleurd met anatto en/of een rood of roodbruin korstmiddel.
Komijn is zelf een reiziger. In het Middelnederlands staat het woord al in 1240 als comin en in 1287 als comijn, ontleend aan het Oudfranse comin. Daarachter liggen Laatlatijn en Grieks kúmīnon, en uiteindelijk een Semitische taal: al het Myceens kende ku-mi-no, en het Arabische kammūn en het Hebreeuwse kammōn zijn verwant. De plant is inheems in Zuid-Europa en het zaad was in de oudheid al een bekende smaakmaker. In Nederland heet het zaad ook djinten of djintan, een leenwoord uit het Maleis. Verwarren met karwij moet niet: dat is juist een Midden- en Noord-Europees product.
Op 28 oktober 1927 werd de vereniging van Boeren-Leidse kaasmakers opgericht. De leden mogen een geregistreerd merk voor de kaas gebruiken. Staat het vetgehalte erop, dan is dat het cijfer 30 links van de sleutels en een plusteken rechts.
In de aanvraag heet de kaas de ‘king of cheeses’ en een arbeidsintensief product: de maker besteedt veel werk en aandacht aan het bewerken van de wrongel. De technieken zijn van generatie op generatie doorgegeven, vaak op dezelfde boerderij. Het dossier rekent op de hogere prijs om de betrekkelijk traditionele veehouderijen hun zuivelproductie te laten voortzetten.
Het sleutelstempel
Naam: Boeren-Leidse met sleutels, beschermde oorsprongsbenaming (BOB) sinds 1997
Melk: halfafgeroomd en niet gepasteuriseerd; komijn ongeveer 75 gram zaad per 100 liter
Vet: 30 tot 40 procent in de droge stof
Na het persen: vijf of zes dagen in pekel van 20 graden Baumé; kazen van 3 kilo of meer rijpen ten minste 13 dagen bij ten minste 12 graden
Productiegebied: ongeveer 215.000 hectare rond Leiden en in omliggende waterschappen