NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Bisschopswijn: warme wijn met een naam die niet van Sint-Nicolaas komt

Rode wijn, sinaasappel, kruidnagel, kaneel en suiker: bisschopswijn hoort bij sinterklaasavond. Over de herkomst van de naam, het verschil met glühwein en vin chaud, oudere recepten en een alcoholvrij alternatief.

· Redactie Restaurant Magazine

Rode glühwein met een schijf sinaasappel, verwant aan bisschopswijn.
Rode glühwein met een schijf sinaasappel, verwant aan bisschopswijn. Foto: Wheeler Cowperthwaite · CC BY 2.0

Op sinterklaasavond staat in sommige huiskamers een pan op het fornuis met rode wijn en een sinaasappel waar kruidnagels in steken. Het heet bisschopswijn, en de naam wekt de indruk dat Sint-Nicolaas zelf het recept leverde. Zo eenvoudig ligt het niet. Het Algemeen Nederlands Woordenboek omschrijft bisschopswijn als warme, gekruide en gesuikerde wijn die in Nederland soms op sinterklaasavond wordt gedronken. Over de naam zijn de woordenboeken voorzichtiger.

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands noemt de herkomst van de naam onduidelijk. Het woord bisschop voor een warme rode kruidenwijn staat in het Nederlands vanaf 1768 op papier (het EWN noemde eerst 1778) en is ontleend aan het Duitse Bischof of het Engelse bishop. Er zijn twee verklaringen. De paarsrode kleur van de wijn lijkt op het gewaad van een bisschop, of het is een drank die een bisschop waardig is. Coquinaria wijst naar het Woordenboek der Nederlandsche Taal, waarin de Engelse wortels van het woord staan. De samenstelling bisschopswijn zelf is jonger. De oudste vindplaats die Van der Sijs geeft, is van 1847.

Witte glühwein met sinaasappel.
Witte glühwein met sinaasappel. Foto: Brücke-Osteuropa · CC0

De band met Sint-Nicolaas kwam later. Coquinaria schrijft dat de Nederlanders de bisschopswijn pas daarna aan één bisschop gingen koppelen: Sint-Nicolaas, Sinterklaas. Hij wordt beschreven als een oude geestelijke met een witte baard in een rode mantel, en rond de avond van 5 december hoort de warme wijn bij het feest. The Dutch Table schrijft dat de wijn vooral in de eerste dagen van december wordt gedronken. Het woordenboek geeft zelf een knipoog als voorbeeld, uit NRC in 1994: “Sint is nooit dronken; ook niet van bisschopswijn.”

Het basisrecept is kort. Coquinaria rekent voor één fles rode wijn op 100 tot 150 gram poedersuiker, één sinaasappel, vijf kruidnagels en een kaneelstokje in stukken. De sinaasappel gaat eerst even onder kokend water om de waslaag te verwijderen, de kruidnagels worden erin gestoken en alles trekt een nacht afgedekt. Daarna wordt de wijn verwarmd tot niet meer dan 70 °C en door een koffiefilter gegoten. Het ANW noemt ook steranijs en sinaasappelschil, suiker of honing, en rode of witte wijn. The Dutch Table geeft drie kaneelstokjes, drie sterren steranijs en vijf kruidnagels op een fles van 750 milliliter. Een vast recept bestaat dus niet. Coquinaria voegt een praktische raad toe: de wijn mag niet kokend heet worden geserveerd, dus liever geen kristallen glazen, theeglazen zijn geschikt.

Het verschil met glühwein en vin chaud is kleiner dan de namen doen denken. World of Fine Wine noemt bisschopswijn de Nederlandse versie van de Duitse glühwein. Het ANW zet het verschil op één punt: bisschopswijn heeft meestal sinaasappel waar glühwein citroen heeft. Het oudste bekende Duitse glühweinrecept, van de Saks August Josef Ludwig von Wackerbarth uit 1843, vraagt om kaneel, gember, anijs, granaatappel, nootmuskaat, kardemom, een snufje saffraan en suiker of honing. De wijn wordt niet warmer dan 80 °C, schrijft wissen.de, omdat daarboven de alcohol verdampt. Vin chaud is de Franse tegenhanger. La Libre geeft als basis anderhalve liter rode wijn, een halve sinaasappel, 150 gram suiker, twee kaneelstokjes, twee sterren steranijs en twee kruidnagels, vijf minuten zachtjes laten koken. In Frankrijk gebruikt men een goedkope rode wijn met suiker, kaneel en citroen, en in de Elzas is het traditioneel een witte wijn.

Gekruide wijn is veel ouder dan al deze namen. Romeinen en Grieken maakten een kruidige honingwijn, en in de middeleeuwen dronken alleen koningen en rijke edelen hypocras, omdat specerijen duur waren. In Engeland heette de drank bishop. Jonathan Swift had het in de achttiende eeuw over oranjes die een “sweet bishop” geven, en Dickens laat Scrooge een bowl “smoking bishop” beloven. Het rook-deel verwijst meestal naar de damp van de warme wijn. De Engelse variant gebruikte port, een bittere sinaasappel en meer specerijen zoals nootmuskaat, foelie, piment en gember. In Nederlandse kookboeken staan geroosterde sinaasappels: Chomel in 1768 met bittere, Maria Haezebroek in 1852 met gele sinaasappels op een rooster.

Bisschopswijn is wijn en bevat dus alcohol. Coquinaria merkt op dat de warme drank nog steeds dronken kan maken. De Gezondheidsraad stelde in juni 2026 dat er geen veilige ondergrens is voor alcoholgebruik, en adviseert alcoholgebruik te ontmoedigen. Wie het zonder wil, kan warm vruchtensap nemen. La Libre noemt voor kinderen warm sinaasappel-, druiven- of zwarte bessensap met dezelfde kruiden. The Dutch Table stelt voor de helft van de wijn te vervangen door cranberry- of granaatappelsap, als je minder alcohol wilt.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda