Witlof: een wortel die in het donker uitloopt
Het seizoen loopt van oktober tot maart. Over een tuinman in een Brusselse kelder, een wortel die twee keer groeit, een woord uit 1854 en een kweker in de Noordoostpolder die 250.000 stuks per week trekt.

Witlof groeit twee keer. Eerst een wortel in de grond, buiten, het hele zomerseizoen. Dan, in oktober, gaat die wortel eruit en begint het tweede leven: in het donker, warm en vochtig, loopt de pen uit tot een witlofstronk. Dat duurt ongeveer drie weken. Wat je in de winkel koopt, is dus een scheut die nooit licht heeft gezien. Het seizoen in Nederland loopt meestal van oktober tot maart.
Het verhaal van de uitvinder wordt in Brussel in verschillende versies verteld. De bekendste is die van een boer uit Kortenberg die in 1830 zijn cichoreiwortels in een donkere kelder verstopte voor de vijand en er daarna bleke scheuten aan vond. Er is ook een tuinman: Franciscus Breziers, hoofdtuinier in wat nu de Botanique heet. In de champignonkelders van de botanische tuin werkte hij met capucienenbaard, de oervorm van witlof. Rond 1835 kruiste hij die met koffiecichorei, in die tijd populair als koffievervanger. Forceren, wortels met aarde en stro bedekken en in het donker laten uitschieten, deden mensen al in de zeventiende eeuw.

Dat het geen kunstje van één man is, blijkt uit de volgende decennia. In 1846 lag witlof op de markt in Brussel, en het duurde nog een paar jaar voor het aansloeg. In 1852 was het in Parijs. Pas in de jaren zestig van de negentiende eeuw kreeg witlof ongeveer zijn huidige vorm, met een vaste krop. De eerste vermelding van het woord in het Nederlands is van 1854, in een tekst over cichoreibladeren die bleek waren omdat ze van licht waren afgehouden.
Het woord zelf is een samenstelling. Wit is wit, lof is een variant van loof, het groen van lage planten. Witlof is de standaardvorm in het Nederland van Nederland, witloof de Belgische vorm. In Vlaanderen en Wallonië zeggen mensen witloof en chicon, in Frankrijk endive, in Groot-Brittannië chicory. Het woord is ook in het Frans geleend.
De commerciële teelt begon in Schaarbeek en Evere, daarna ook in de oostelijke en noordelijke rand van Brussel. Voor de Eerste Wereldoorlog trokken telers door bodemmoeheid en bebouwing per spoor naar andere dorpen. De driehoek Brussel-Leuven-Mechelen werd het centrum. In 1890 reden vrachtwagenkonvooien naar de Parijse Hallen, later vertrokken speciale treinen uit Haren naar Frankrijk, Nederland, Zwitserland en Duitsland.
De naam ‘Brussels grondwitloof’ verwijst niet naar de stad maar naar de manier van telen. Die gebeurt in volle grond en onder een deklaag, niet in water. De laatste witloofboer in Brussel overleed in 2018. Telers van grondwitloof zitten nu vooral in Vlaams-Brabant. In 2021 werd witloof opgenomen in de Brusselse inventaris van immaterieel cultureel erfgoed. Staatssecretaris Pascal Smet noemde het ‘deze op en top Brusselse groente’ en zei: ‘Witloof hoort bij onze geschiedenis.’
In Nederland is de teelt een industrie. Een familiebedrijf in de Noordoostpolder teelt ongeveer 500 hectare witlofwortels, waarvan ongeveer 170 hectare voor eigen gebruik en de rest voor andere kwekers. Elke week gaat daar ongeveer 1,5 hectare aan wortels de trekkamers in, ongeveer 250.000 stuks. De wortels, penwortels genoemd, worden in oktober geoogst en bewaard bij min 2 graden. Voor de trek ontdooien ze ongeveer een week. Zo kan het hele jaar witlof worden geleverd, en het grootste deel van de productie gaat de grens over.
Dat bedrijf begon eind jaren zeventig op één hectare. Ongeveer tien jaar na de start stapte het over op jaarrondteelt en ging het handelen in pennen, de wortels waaruit witlof groeit. De kwekerij beslaat nu ongeveer 70 hectare. Witlofwortels en bladafval gaan als veevoer naar boeren. In 2015 droegen de oprichters de leiding over aan hun zoon en schoonzoon. In Brussel zelf waren het in de negentiende eeuw de rijke burgers die witlof populair maakten, en dat dwong telers om grond buiten de stad te zoeken.
Terug in Brussel heeft het verhaal van de bleke scheut nog altijd een menselijk gezicht. In de champignonkelders van de botanische tuin werkte Breziers met de oervorm, capucienenbaard, en de kruising met koffiecichorei leidde tot de groente zoals mensen die kennen. De wortel wordt in oktober gerooid, in Nederland net als in België, en blijft ongeveer drie weken uit het licht. Wat de trekkamer verlaat, is een plant die nooit groen is geweest.
In de winkel liggen twee soorten. Gewone witlof is lichtgeel en bitter. Rode witlof is robijnrood en iets minder bitter.