NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Warme chocolademelk: van elitedrank tot kop met slagroom

Warme chocolademelk met slagroom hoort bij de schaatsbaan en de kerstmarkt. Over een drank die ooit in de apotheek lag, de Zeeuwse molens, de cacaopers van 1828 en wat er op het etiket van het poeder moet staan.

· Redactie Restaurant Magazine

Beker warme chocolademelk met slagroom en cacaopoeder erop.
Een kop warme chocolademelk met slagroom en cacaopoeder. Foto: 4028mdk09 · CC BY-SA 3.0

Een kop warme chocolademelk, een wolk slagroom erbovenop en misschien wat hagelslag. In Nederland drink je hem bij de schaatsbaan, op de kerstmarkt, in het café en met Sinterklaas, schrijft The Dutch Table, een kookblog over de Nederlandse keuken. Het is vooral een winterdrank, al wordt hij het hele jaar gedronken. De slagroom is geslagen met poedersuiker. Wat de kop zo gewoon maakt, was eeuwen geleden iets heel anders: een dure drank voor de rijken, die ook in de apotheek werd verkocht.

De basis is eenvoudig. Het recept van The Dutch Table verwarmt volle melk met pure chocolade met meer dan 70 procent cacao. Een tweede route gaat over cacaopoeder. Dat wordt met suiker, maizena en een scheutje melk aangemengd en kookt daarna ongeveer een minuut in de hete melk. Dan volgt de slagroom, en eventueel hagelslag. Varianten gebruiken witte of melkchocolade, of voegen vanille, rum, koffiesiroop of een hazelnoot- of koffielikeur toe.

Veelkleurig beschilderde chocoladekan in de vorm van een dikke boerin.
Chocoladekan van Delfts faience in de vorm van een boerin, ca. 1775-1820 ( Foto: Rijksmuseum · CC0

Het woord chocolade wijst terug naar het Midden-Amerika van vóór de Spanjaarden. De Etymologiebank leidt het via het Spaanse chocolate af van het Nahuatl chocolatl. Het achtervoegsel -atl betekent water of drank. Over het eerste deel bestaat onzekerheid, mogelijk is het xoco, bitter. In het Nederlands staat chocolate in 1644 voor het eerst in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, en een antedatering uit De Laet noemt de drank al in 1625. In 1679 komt het woord voor met de betekenis drank uit cacao. De vorm chocolade duikt in 1699 op. De d zou onder invloed staan van woorden als limonade en marmelade.

Hoe cacao in Europa kwam, vertelt Zeeuwse Ankers. Het kwam uit Zuid-Amerika, via de reizen van Columbus en Cortés. De Spanjaarden vonden de drank zuur en bitter en zoetten hem met suiker. Drinken was vooral iets voor de elite, want cacao was erg duur. Apothekers verkochten hem als geneesmiddel, voorgeschreven om zijn opwekkende werking. In de zeventiende eeuw verschenen de eerste cacaohuizen in Europa. Voor de drank werden speciale serviessets gemaakt. The Dutch Table plaatst de komst van chocolade in Nederland in diezelfde eeuw, via de wereldhandel.

Zo'n servies is te zien in het Rijksmuseum. Een chocoladekop met deksel en schotel uit ongeveer 1777 tot 1790 is in Doornik gevormd en in Den Haag beschilderd, met figuren in achttiende-eeuwse kleding in een landschap. Een kan van Delfts faience uit ongeveer 1775 tot 1820 heeft de vorm van een dikke boerin en een los kraantje. Hij meet 30 bij 21 bij 21 centimeter en werd in 1875 aangekocht. De drank dronk je dus uit sierlijk aardewerk en porselein.

Ook de productie was lang ambachtelijk. In Zeeland maalden molens de gebrande bonen tot een dikke pasta, waaraan suiker en vanille werden toegevoegd. In het Middelburg van de achttiende eeuw stonden ze onder meer aan de Kerspelstraat en de Dam. Zeeuwsche Chocolaad was in binnen- en buitenland beroemd. Aan het begin van de negentiende eeuw telde Nederland 27 chocoladefabrieken, waarvan 16 in Zeeland.

Dat veranderde door Van Houten. In 1828 kreeg C.J. van Houten patent op het ontvetten van cacaomassa tot cacaopoeder. Zijn cacaopers maakte poeder en goedkopere chocolade mogelijk. Hij werd in 1807 in Amsterdam geboren, schrijft DBNL, en nadat hij het cacaovet had afgezonderd nam het verbruik van cacao en chocolade sterk toe. In 1850 vestigde hij zich in Weesp. In 1887 en 1897 werd daar de nieuwe cacaofabriek gebouwd, en bij het honderdjarig bestaan van de fabriek in 1928 kreeg C.J. van Houten een monument aan de Hugo de Grootlaan. In de tweede helft van de negentiende eeuw kwamen de eerste tabletten vaste chocolade, waarvan de kwaliteit werd aangeduid met A tot AAAAA: hoe meer A's, hoe beter. Tegen de goedkopere cacao konden de Middelburgse fabrieken niet concurreren. Halverwege de negentiende eeuw waren er daar nog vier. De laatste Zeeuwse fabriek, aan de Korte Noordstraat, telde op zijn hoogtepunt zes werknemers en werd door een paard aangedreven. Toen hij in 1893 sloot, moesten de laatste drie arbeiders ander werk zoeken.

Wie nu poeder voor chocolademelk koopt, ziet de uitkomst van Europese regels. De richtlijn over cacao- en chocoladeproducten noemt als benamingen onder meer poeder voor chocolademelk, gezoete cacao en gezoete cacaopoeder, eventueel met de aanduiding vetarm. Op het etiket van poeder voor chocolademelk en van gezoete cacao moet het totale gehalte aan droge cacaobestanddelen staan.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda