Surinaamse roti: platbrood van de Hindostaanse contractarbeiders
Roti eet je met je vingers: een dun platbrood van bloem, olie en water, met kip, aardappel en bonen in kerriesaus. Over ruim 34.000 Hindostaanse contractarbeiders in Suriname en de weg van hun brood naar Nederland.

Een bord, een stuk roti en geen bestek. Wie roti met kip eet, scheurt een stuk van het platbrood af en pakt er een stukje aardappel, kip of boon mee. Een kookblog over de Nederlandse keuken schrijft dat dit geen gerecht is voor mes en vork, maar voor de vingers. Op het bord ligt in het recept van MAX Vandaag het brood met kip, zoete aardappel en sperziebonen in een kerriesaus, en per persoon een gekookt ei.
Roti is in het Hindi oorspronkelijk een verzamelnaam voor verschillende vormen van brood, schrijft MAX Vandaag. In de Nederlandse keuken kennen we het vooral uit Suriname, als een ongezoet platbrood. In Suriname is het meer een soort pannenkoek dan een brood. Het deeg is eenvoudig: bloem, olie en water, soms met een beetje bakpoeder. Het brood is dun en soepel en neemt de plaats van het bestek in. Het Surinaamse brood wijkt iets af van het Indiase en hoort bij verschillende Surinaamse kerrie- en vleesgerechten.

Hoe dat brood in Suriname terechtkwam, begint bij het einde van de slavernij. Op 1 juli 1863 werd de slavernij in Suriname afgeschaft, maar de tot slaaf gemaakten moesten nog tien jaar onder staatstoezicht op de plantages blijven werken. In 1873 eindigde ook die periode. De plantages hadden arbeiders nodig. Nederland sloot daarvoor met Groot-Brittannië een overeenkomst, het Koelietraktaat. Op 5 juni 1873 kwam het schip Lalla Rookh na een reis vanuit Calcutta in Suriname aan. Daarna volgden nog 63 transporten. Een overtocht duurde gemiddeld 99 dagen, en niet iedereen overleefde hem.
Tussen 1873 en 1916 kwamen 34.395 Hindostaanse contractarbeiders uit Brits-Indië naar Suriname, zo telt de Hogeschool Rotterdam. In India waren er in de 27 jaar vóór 1873 18 grote hongersnoden. Een contract liep meestal vijf jaar. De arbeiders woonden in aparte kampementen en werden gescheiden gehouden van andere arbeiders, omdat planters bang waren voor gezamenlijke acties voor hogere lonen. Er braken in die jaren ongeveer elf grote opstanden uit op de plantages. Bij aankomst kregen de arbeiders een nummer in plaats van een achternaam, meldt de Radboud Universiteit. Later volgden ongeveer 32.000 Indonesiërs. Over hun contractgeschiedenis is veel onduidelijk, omdat registers deels ontbreken. In april 2024 zette het Nationaal Archief Suriname de overlijdensakten uit de jaren 1846-1915 online. Voor onderzoekers en nabestaanden is dat een manier om te zien waar sommige arbeiders terechtkwamen.
De arbeiders namen hun eigen manier van koken mee. Ze bereidden hun traditionele gerechten met lokale ingrediënten, en sommige daarvan werden Surinaamse specialiteiten, waaronder roti.
Thuis hoeft het niet ingewikkeld. Het recept van MAX Vandaag gaat uit van kant-en-klare rotivellen, die volgens de verpakking worden verwarmd. Voor twee personen is dat 150 gram kippendijfilet, 200 gram zoete aardappel en 250 gram sperziebonen, gekookt met tomaat, ui, knoflook, rode peper en kerrie, ongeveer twintig minuten in water met een bouillonblokje. Het brood gaat op het bord, de vulling erover, en het ei, acht minuten gekookt, ernaast. Datzelfde kookblog noemt gele linzen als traditionele vulling van het brood zelf, maar laat die in de eigen versie weg.
In Nederland kwam roti mee met de migratie rond de onafhankelijkheid van Suriname op 25 november 1975. Tussen 1975 en 2024 trokken 256.000 mensen van Suriname naar Nederland, meldt het CBS. In 1975 alleen kwamen er ongeveer 40.000, een duidelijke piek. Wie wilde, kon tot vijf jaar na de onafhankelijkheid voor het Nederlanderschap kiezen. Die regeling liep in november 1980 af en zorgde in 1979 en 1980 voor een tweede piek van ongeveer 18.000 aankomsten per jaar.
Nu wonen in Nederland ongeveer 181.000 mensen die in Suriname zijn geboren, en nog eens 189.000 die in Nederland zijn geboren met minstens één in Suriname geboren ouder. Het aandeel inwoners met een Surinaamse herkomst is het hoogst in Almere (11,5 procent), Rotterdam (7,7 procent) en Den Haag (7,6 procent). Het landelijk gemiddelde is 2 procent. Van de in Suriname geborenen is 72 procent 50 jaar of ouder, tegen 41 procent van alle inwoners. In 2024 kwamen er bijna 4.000 mensen uit Suriname bij. Naar schatting wonen 90.000 tot 215.000 Hindostanen in Nederland, vooral in Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Roti is vrijwel in elk Surinaams restaurant te krijgen. Een bord uit zo'n keuken is daarmee ook een stuk migratiegeschiedenis: het brood reisde van Brits-Indië via de plantages van Suriname naar de steden van Nederland.