Stamppot rauwe andijvie: groente die in de puree gaart
Bij deze stamppot wordt de andijvie niet gekookt, maar rauw door de hete aardappels geroerd. Over de bereiding, de onduidelijke ouderdom, de plant zelf, het seizoen en de varianten met kaas of ananas.

Een krop andijvie, een kilo aardappels en een pan hete melk. Het bijzondere aan stamppot met rauwe andijvie is dat de groente niet wordt gekookt. De andijvie gaat in dunne reepjes door de hete puree en gaart in de warmte van de aardappel. Dat geeft het gerecht zijn frisse, licht bittere smaak. Het geldt als de lastigste stamppot om de hoeveelheden goed te krijgen, en tegelijk als een manier om veel bladgroente in één maaltijd te eten.
Voor vier personen is een kilo kruimige aardappels, 400 gram andijvie, 250 gram spekjes, een deciliter melk en zwarte peper een gangbare verhouding. De aardappels koken ongeveer vijftien minuten in gezouten water. Ondertussen worden de spekjes uitgebakken en de andijvie in hele dunne reepjes gesneden. De melk wordt warm gemaakt, zonder dat ze kookt. De aardappels worden fijngestampt met de warme melk tot een gladde puree, en daar gaan de andijvie, de spekjes en het bakvet doorheen. Zout hoeft niet, omdat het spek al zout is. Het bakvet maakt de stamppot smeuïg, zodat er geen aparte jus nodig is. De warme melk houdt de aardappels heet, zodat de rauwe andijvie slinkt en gaart. Een hele krop laat zich dunner snijden dan een zak voorgesneden andijvie, en dat geeft een fijnere smaak.

Hoe oud dit gerecht is, is onduidelijk. In de basis is het eenvoudig: gaar gekookte aardappelen worden door rauwe, fijngesneden andijvie gestampt. Oudere recepten van deze methode worden nog gezocht en zijn tot nu toe niet aangetoond. Van stamppot in het algemeen is de herkomst onbekend. De legende van hutspot en het ontzet van Leiden in 1574 hoort bij een andere stamppot. Bij rauwe andijvie is er geen legende, alleen de vraag naar een voorganger die nog niet is gevonden.
De plant heet Cichorium endivia en is een eenjarig bladgewas, nauw verwant aan witlof. Het woord andijvie komt uit het Middelnederlands endivie, via het Oudfrans en het middeleeuws Latijn, en gaat terug op een Grieks woord. Er zijn twee soorten: de heelbladige andijvie en de krulandijvie, die ook frisee heet. De krulandijvie heeft een open gele krop met sterk ingesneden blad en smaakt duidelijk bitterder. Het gele hart kan in de salade, en het blad wordt gekookt of rauw gegeten, apart of in stamppot. Belangrijke heelbladige rassen in Nederland zijn Nummer Vijf voor de zomer- en herfstteelt en Breedblad Volhart Winter voor de herfst- en winterteelt onder glas. Het buitenste groene blad is rijk aan vitamine A, vitamine C en mineralen. Per 100 gram levert andijvie 14 kilocalorieën, met 10 milligram vitamine C, 0,4 milligram vitamine A, 20 milligram calcium en 1 milligram ijzer.
Andijvie is bijna het hele jaar te koop, maar de Nederlandse teelt kent een eigen seizoen. In Nederland wordt ongeveer 700 hectare andijvie geteeld. Van Nederlandse grond is ze vooral te krijgen van half juni tot half november. In de winter en het vroege voorjaar komt ze uit de kas. Die planten zijn kleiner en zachter en hebben een kortere kooktijd. Voor de vroege teelt moeten de planten warm worden opgekweekt, want andijvie is gevoelig voor doorschieten; de krulandijvie minder dan de heelbladige. Voor een stamppot in de herfst is dat het moment: de buitenteelt loopt dan nog.
Rond het basisrecept bestaan varianten. Een versie met blokjes kaas en gebakken spek laat de kaas gedeeltelijk smelten. Die stamppot heet ook stimpestamp of stimpstamp. Daarnaast bestaat een stamppot met gekookte andijvie, waarbij de groente met de aardappels wordt gestampt. Ananas komt voor als toevoeging aan stamppot van zuurkool of andijvie. Als begeleider passen klassieke gehaktballen in een dunne jus. Het spek kan ook apart blijven, zodat kinderen het zelf door de puree kunnen roeren. Bij de klassieke stamppot gaan alle ingrediënten samen in één pan met ruim gezouten water, waarna het water wordt afgegoten en alles wordt gestampt. Bij rauwe andijvie blijft de groente buiten de pan.
Er komt bijna niets bij kijken. Er is geen aparte groentepan en geen aparte jus nodig: het bakvet van het spek en de hitte van de aardappel doen het werk. Het blijft een gerecht waarbij de verhoudingen tellen. Oudere recepten kunnen nog opduiken. Tot dan is dit een stamppot zonder legende, en dat past bij een gerecht van een doordeweekse avond: aardappels, een krop groente en spek.