NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Magellan kocht 253 vaatjes sherry voor zijn reis om de wereld

De wijn van Jerez kreeg zijn eerste regels in 1483 en reisde mee met Magellan.

· Redactie Restaurant Magazine

Een houten schaal met verschrompelde donkerbruine druiven naast rijpe gouden druiven op linnen, op lichte kalkachtige grond.
Eigen redactiebeeld

Voor zijn lange reis kocht Magellan 417 wijnzakken en 253 vaatjes sherry. Dat maakt sherry de eerste wijn die de wereld rondreisde, merkt de regelraad van de herkomstbenaming op, als er tenminste nog wat over was toen de Victoria onder bevel van Juan Sebastián Elcano terugkeerde in Sanlúcar. De regelraad noemt het een kenmerk dat al in de oudste tijd zichtbaar werd: sherry is een wijn die ‘reist’.

Dat begint ver voor Magellan. De regelraad schrijft dat de Griekse geograaf Strabo de wijn van Jerez als eerste noemt, in de eerste eeuw voor Christus, en dat Feniciërs er in 1100 voor Christus de eerste wijnstokken brachten. Een Latijnse versie van een kaart van de Moorse geograaf Al-Idrisi toont de stad als Seris, de naam waarvan het woord sherry is afgeleid. In Engeland heette de wijn in de twaalfde eeuw al Sherish, de Moorse naam voor de stad. In 1264 veroverde Alfons X van Castilië Jerez op de Moren. Omdat de stad aan de grens lag met het Nasridische koninkrijk Granada, kreeg ze haar volledige naam: Jerez de la Frontera.

Twee oude eikenhouten vaten van opzij: op het ene een witte krijtstreep, op het andere een witte krijtcirkel.
Eigen redactiebeeld

De eerste regels voor de herkomstbenaming dateren van 12 augustus 1483. Toen stelde de gemeenteraad reglementen vast voor het gilde van rozijnen- en druivenplukkers, over de oogst, de vaten, de rijping en de handel. In 1587 viel Francis Drake Cádiz aan en nam 3.000 vaatjes sherry mee. In Londen maakte die buit de wijn in de mode aan het hof.

Vanaf het eind van de zeventiende eeuw groeide de vraag naar wijn in Noord-Europa, vooral in Groot-Brittannië en Holland, de grote zeevarende machten van die tijd. Met name de Britse smaak verschoof van lichte, bleke wijnen naar sterkere wijnen met meer kleur en rijpheid. De wijngaardeniers wilden hun jonge wijn van het jaar kwijt, en die moest versterkt worden om een lange zeereis te doorstaan. In Jerez stond het gilde in de weg, want dat zag het rijpen van wijn als speculatie. In 1775 begon een rechtszaak van producenten tegen het gilde, die tientallen jaren later eindigde met de afschaffing ervan. Aan het eind van de achttiende eeuw begonnen het solerasysteem, de bodegagebouwen en de wijn zoals we die nu kennen vorm te krijgen. Het versterken, tot dan toe een redmiddel voor kwetsbare wijn, werd een techniek om te bepalen welke wijn je maakt.

Het begint eind december. Dan zijn de jonge wijnen afgetapt van het bezinksel en proeven de proevers elke partij. Lichte, fijne partijen krijgen een verticale streep op de tank, de palo, en worden fino of manzanilla. Partijen met meer structuur krijgen een cirkel en zijn bestemd voor oloroso. Daarna volgt het versterken met wijnalcohol. Fino en manzanilla gaan naar 15 procent alcohol: genoeg voor de flor, een laagje gist dat op de wijn groeit en oxidatie tegenhoudt, en te veel voor andere micro-organismen. Oloroso gaat naar ten minste 17 procent. Boven die grens overleeft zelfs de flor niet meer, en de wijn gaat langzaam oxideren en wordt donkerder.

Rijpen duurt minstens twee jaar, schrijft het Pliego de Condiciones voor, het productiedossier, en vaak veel langer. De wijn ligt in vaten van Amerikaans eiken van 600 liter, die niet tot aan de rand worden gevuld: met 500 liter blijft ‘twee vuisten’ lucht over waarop de flor kan groeien. In het solerasysteem liggen de vaten in lagen. Onderaan, op de vloer, liggen de oudste wijnen; suelo is Spaans voor vloer, en daar komt solera vandaan. Erboven liggen de criaderas, kinderkamers, met steeds jongere wijn. Uit de onderste laag gaat een deel naar de fles, de saca; die ruimte wordt aangevuld uit de laag erboven, en zo omhoog tot de jongste laag. Door verdamping verliest een vat jaarlijks 3 tot 5 procent van de inhoud, vooral water, zodat wat overblijft geconcentreerder wordt.

Zo ontstaan de typen. Fino is droog en wit, van palomino-druiven, en rijpt biologisch onder de flor, minstens twee jaar. Oloroso krijgt geen flor en rijpt in contact met zuurstof, van rijk amber tot diep mahonie; het alcoholgehalte kan boven 20 procent komen, doordat het hout water laat verdampen. Amontillado doet beide: eerst onder de flor, dan oxidatief. Pedro Ximénez is de zoetste, waarschijnlijk zelfs de zoetste wijn ter wereld, merkt de regelraad op. Druiven die in de zon tot rozijnen drogen, de asoleo, geven een most met een extreem hoog suikergehalte, en net als bij port stopt wijnalcohol de gisting. Het suikergehalte ligt boven 212 gram per liter.

Aan tafel krijgt elk type zijn plek. De regelraad noemt fino een ideale aperitief, bij olijven, noten en Iberische ham. Oloroso past bij rood vlees en wild, bij stoofgerechten van ossenstaart of wangen, bij oude kaas en paddenstoelen. Pedro Ximénez is een dessert op zichzelf, bij donkere chocolade en ijs. Het kleine sherryglas, de copita, raadt de regelraad af: de wijn komt er niet in tot zijn recht.

Sherry is een beschermde oorsprongsbenaming. In het Europese register eAmbrosia staat Jerez-Xérès-Sherry als beschermde oorsprongsbenaming, als al bestaande wijnnaam overgenomen, met registratiedatum 13 juni 1986 en Jerez, Xérès en Sherry als beschermde namen. Manzanilla heeft een eigen oorsprongsbenaming, Manzanilla-Sanlúcar de Barrameda. De eerste Spaanse wijnwet van 1933 verwees al naar de herkomstbenaming en haar regelraad, de eerste die in Spanje wettelijk werd ingesteld. Het begrip herkomstbenaming ontstond mede door nabootsingen: in Britse koloniën maakte men drank die op sherry leek en noemde die ‘Australian Sherry’ of ‘South African Sherry’. Op het achteretiket van een fles staan het zegel van de herkomstbenaming en een eigen nummer per fles.

Dat er in Jerez nog wijnstokken staan, is deels te danken aan een handig argument. In 966 liet kalief Al-Haken II de wijnstokken rooien om religieuze redenen, tot de inwoners meldden dat hun druiven werden gebruikt voor rozijnen om de troepen in de heilige oorlog te voeden. Dat was gedeeltelijk waar, en er werd maar een derde gerooid.

Sherry op een rij

Beschermde naam: Jerez-Xérès-Sherry (BOB), geregistreerd op 13-06-1986

Rijping: ten minste twee jaar; vaten van Amerikaans eiken van 600 liter, solera- en criaderassysteem

Versterken: fino en manzanilla tot 15 procent alcohol, oloroso tot ten minste 17 procent

Gebied: tien gemeenten, onder meer Jerez de la Frontera, El Puerto de Santa María en Sanlúcar de Barrameda

Temperatuur: fino en manzanilla gekoeld tussen 5 en 7 graden; oloroso en andere oxidatief gerijpte wijnen tussen 12 en 14 graden

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda