NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Rookworst: de worst uit de schoorsteen die bij de stamppot hoort

Rookworst hing in 1752 nog weken in de rook. Over een kookboek uit de achttiende eeuw, een woord uit 1746, wat er nu in zit volgens het Voedingscentrum en waarom de worst bij boerenkool en zuurkool hoort.

· Redactie Restaurant Magazine

Een rookworst waarvan een deel in plakjes is gesneden.
Een gare rookworst, deels in plakjes gesneden. Foto: JopkeB · CC BY-SA 4.0

In de schoorsteen hangt een rij worsten die weken in de rook moeten blijven, niet te warm en zonder elkaar aan te raken. Zo beschrijft het kookboek De volmaakte Hollandsche keuken-meid in 1752 hoe je rookworst maakt. In de basis is het nog steeds hetzelfde: gerookt vlees in een darm.

Het recept uit 1752 vraagt ongeveer twintig pond mager varkensvlees van de ham, vijf pond rundvlees en twee pond spek, op smaak gebracht met peper en zout. Dat gaat in wijde runderdarmen, en dan hangt de worst in de rook. Maximaal drie tot vier weken, schrijft het boek, niet langer. Voor andere worsten staat dezelfde werkwijze in het boek: de saucijsjes de Boulogne gaan twee dagen in het zout en hangen daarna in de schoorsteen te roken, en een andere versie laat de worsten aan de lucht drogen of roken, zonder dat ze te warm hangen of elkaar raken. In dit boek volgt op het zout dus tijd, en op de tijd rook.

Boerenkoolstamppot met een worst op een bord.
Boerenkool met worst. Foto: M.Minderhoud · CC BY-SA 3.0

Het boek kent meer worst dan alleen de gerookte. Er staan ook bloedbeulingen in, waarvoor gerstegrutten een nacht weken en met varkensbloed, zout, specerijen en reuzel in varkensdarmen worden gestopt en een half uur gekookt. En er staat pekelworst in: varkensvlees in darmen, in een dunne pekel gelegd. De rookworst past daarin als een van meerdere manieren om vlees na het slachten te bewaren, in een tijd zonder koelkast.

Het woord rookworst staat in 1746 voor het eerst op papier, als 'gerookte worst'. De Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal geeft die datering uit het Woordenboek der Nederlandsche Taal en het Chronologisch woordenboek van Van der Sijs (2001). Het is een samenstelling van rook en worst. Het kookboek is dus zes jaar jonger dan het woord, en beide komen uit dezelfde eeuw.

Op tafel is rookworst vooral een stamppotworst. The Dutch Table schrijft dat de gerookte worst traditioneel bij stamppot wordt geserveerd, samen met spek, gehaktballen of een gebakken ei. Zuurkool, boerenkool en andere stamppotten komen allemaal met rookworst op het bord. Voor wie geen vlees eet noemt hetzelfde blog krokante tofu, vissticks, gedroogd fruit of cashewnoten als vervanger. Een zuurkoolschotel is zuurkool met aardappelpuree en een gerookte rookworst. De worst hoort bij de hele stamppotfamilie: boerenkool, hutspot, rauwe andijvie, rode kool, spruitjes en hete bliksem, en bij het kuiltje in het midden dat de pansaus vasthoudt.

Wat er in zit, staat bij het Voedingscentrum. Per 100 gram rookworst van varkensvlees is dat 304 kilocalorieën, 26,3 gram vet, waarvan 9,6 gram verzadigd, 14,1 gram eiwit en 2,17 gram zout. Rookworst valt onder bewerkt vlees: vlees dat is gerookt, gezouten, gepekeld of gefermenteerd, of waaraan conserveermiddelen als nitriet en nitraat zijn toegevoegd. Het Voedingscentrum adviseert zo min mogelijk vleeswaren en ander bewerkt vlees te eten. Voor volwassenen geldt een advies van niet meer dan 300 gram vlees per week, waarvan maximaal 100 gram rood vlees. Veel rood en vooral bewerkt vlees verhoogt volgens het Voedingscentrum de kans op bepaalde hartziekten en beroerte, en waarschijnlijk ook op darmkanker en diabetes type 2. De Gezondheidsraad adviseert zo min mogelijk bewerkt vlees en niet meer dan 200 gram gekookt rood vlees per week.

Het Voedingscentrum onderscheidt in zijn gegevens meerdere soorten. Een halve industrieel gekookte rookworst van 125 gram levert 425 kilocalorieën, 37,6 gram vet, waarvan 13,6 gram verzadigd, 17,9 gram eiwit en 2,7 gram zout. Een halve ambachtelijk gekookte rookworst van 125 gram bevat 2,12 gram zout. De magere gekookte variant zit op 2,29 gram zout per 100 gram. Het Voedingscentrum wijst erop dat ongeveer 80 procent van het zout dat we eten uit bewerkte voeding komt.

Over de regels is minder te vertellen dan bij kaas of haring. Voor nitriet en nitraat, die onder bepaalde omstandigheden kunnen worden omgezet in schadelijke nitrosamines, gelden wettelijke maximumgehalten, zo staat het bij het Voedingscentrum. Een beschermde herkomstnaam voor rookworst is niet bekend. Het recept uit 1752 gebruikt ook geen merk- of streeknaam, alleen ham, rundvlees, spek en een schoorsteen. Wat rookworst vandaag is, een gerookte worst die bij de koude maanden en de stamppot hoort, is vooral een kwestie van gewoonte. Het kookboek van 1752 beschrijft alleen het vlees, het zout, de rook en de tijd.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda