NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Rogge: het brood van het noorden en een gewas in de crisis

Fries, Gronings, Gelders of zuidelijk: roggebrood is niet één brood. Over een woord uit 1895, 78 procent akkerland in 1817 en een prijs die in de jaren dertig tot de helft zakte.

· Redactie Restaurant Magazine

Een dik gesneden donkerbruin roggebrood met vochtig kruim op een houten plank.
Eigen redactiebeeld

In 1895 staat in het Woordenboek der Groningsche Volkstaal van Molema: ‘zulfbakken stoete heet in Westerwolde zulk brood dat de boeren daar zelf bakken van roggemeel’. Het is een zin over brood, maar ook over een landschap. Wittebrood, gemaakt van tarwebloem, at men er alleen bij speciale gelegenheden. Het woord wittebroodsweken zou daar zijn oorsprong hebben.

Eeuwenlang was rogge het meest verbouwde gewas in Westerwolde. Rogge was al in de middeleeuwen een geschikt gewas voor de essen van Westerwolde. Het verdraagt een weinig vruchtbare ondergrond en gedijt op zandgronden. In 1817 besloeg rogge 78 procent van het akkerland in de gemeente Onstwedde. Twintig jaar later, rond 1837, schreef landbouwkundige Van Hall over ‘onafzienbare roggevelden’. In heel Nederland werd vroeger meer rogge dan tarwe verbouwd, en gewoon brood was bijna altijd van rogge.

Een veld rijpe, gouden rogge onder een bleke najaarslucht.
Eigen redactiebeeld

Roggebrood bestaat in drie families. Het Algemeen Nederlands Woordenboek onderscheidt het noordelijke, het Gelderse en het zuidelijke. Fries roggebrood is donkerbruin, smeuïg, compact en enigszins zoet. Het wordt gemaakt van hele of gebroken roggekorrels en werd vooral in Friesland gegeten. De baktijd is langer dan 15 uur. Gronings roggebrood is ook donkerbruin en smeuïg, en wordt gemaakt van gebroken en geweekt roggebrood met stroop.

Het Gelderse roggebrood werd oorspronkelijk in Gelderland gemaakt. Het wordt gemaakt van gemalen roggemeel en heeft een baktijd van 10 tot 15 uur. Het zuidelijke roggebrood is een synoniem voor de Brabantse en Limburgse varianten. Brabants roggebrood is lichtbruin met een stevige structuur, een lichtzure smaak en een vrij harde korst. Het wordt gemaakt van fijn gemalen rogge met tarwebloem en gaat anderhalf tot tweeënhalf uur de oven in. Limburgs roggebrood is licht- of donkerbruin. Het donkere bestaat alleen uit roggemeel, het lichte uit rogge- en tarwemeel.

De verschillen in baktijd, van anderhalf tot meer dan vijftien uur, hangen samen met het vochtgehalte van het deeg. Bij Fries en Gronings roggebrood wordt tijdens het lange productieproces een deel van het zetmeel omgezet in suiker. Dat verklaart de donkere kleur en de zoete smaak. Het kruim is vochtig. Het zuidelijke brood wordt vaak met zuurdesem gemaakt en kan daardoor iets zuur smaken.

In de jaren dertig werd rogge een probleem. Na de beurscrash van 1929 kwam een zware wereldwijde crisis, en landen verhoogden hun invoertarieven. In 1931 kwam de Tarwewet, die een minimumprijs per 100 liter tarwe garandeerde. Rogge viel daar niet onder. Begin jaren dertig was de prijs van rogge gedaald tot de helft van de productiewaarde. Op 9 juni 1931 sprak een spreker, Van Hateren, in een hotel in Vlagtwedde voor een bomvolle zaal. Zijn zin: ‘De tarweboer kan gerust zijn, de verbouwer van rogge niet.’ Hij zei ook dat de landbouwers in Westerwolde door de beschermende rechten in andere landen werden verdrukt en dat ze niet stil moesten blijven zitten: ‘doch aanpakken om regeringssteun te krijgen’.

Op die bijeenkomst besloten de boeren een Crisisorganisatie Westerwolde op te richten. Die telde al snel ruim 700 zand- en veenboeren. Drie jaar later groeide ze uit tot de Groninger Boerenbond, en het ledental was vervijfvoudigd. De overheid hielp de veehouderij met de Crisis-zuivelwet en de Crisis-varkenswet. Rogge-verbouwers kregen geen vergelijkbare steun, en de prijs kelderde.

Om de overproductie te beperken, werd een deel van de rogge met rode kleurstof gedenatureerd, waardoor de rogge onbruikbaar werd. De Crisis-graancentrale betaalde de boeren daarvoor een vergoeding per hectoliter. In de zomer van 1934 kwam een groot fraudeschandaal aan het licht, waarover kranten van Groningen tot Limburg schreven onder de kop ‘Graanknoeierijen in Westerwolde’. Vier graanhandelaren werden gearresteerd. Ze vulden zakken roodgekleurde rogge aan met lege zakken, om meer vergoeding te krijgen. Eén verdachte werd vrijgelaten, twee kregen een geldstraf en tegen één werd een gevangenisstraf geëist.

In de twintigste eeuw verloor rogge het van andere gewassen, zoals fabrieksaardappelen. In 2002 kwam rogge terug: de provincie Groningen gaf subsidie aan boeren die weer rogge wilden verbouwen. Het doel was de oorspronkelijke landschapskenmerken terug te brengen en de ortolaan, ook ‘roggevogeltje’ genoemd, weer als broedvogel in het gebied te krijgen. Van de nieuwe roggeteelt ontstond een streekjenever, gedistilleerd uit in Westerwolde geoogste en gemalen rogge.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda