Een wijn die halverwege wordt stilgezet
Port is wijn waarvan de gisting wordt afgebroken met druivenbrandewijn. Hoe zoet hij wordt, hangt af van het moment waarop dat gebeurt.

Bij port wordt de gisting onderbroken voordat alle suiker is omgezet. Het Portugese dossier voor de beschermde oorsprongsbenaming beschrijft het zo: de gisting gaat door tot de hoeveelheid onvergiste suiker de wijn de gewenste zoetheid geeft. Dan wordt de wijn van de steeltjes gescheiden en wordt de gisting stilgezet, door druivenbrandewijn toe te voegen, waardoor het alcoholgehalte stijgt. Het IVDP, de wijnautoriteit van de Douro, noemt het stilzetten, benefício, een van de werkwijzen op basis van traditionele methoden, naast het samenstellen van partijen en het rijpen.
De hoeveelheid is geregeld. De brandewijn heeft een sterkte van 77,0 procent, met een marge van 0,5, bij 20 graden, en de maximale hoeveelheid wordt elk jaar vastgelegd in het mededelingsbericht over de oogst. Na het stilzetten moet er minstens 17,5 gram suiker per liter in de wijn overblijven. Het eindproduct komt uit op 19 tot 22 procent alcohol, met uitzondering van de lichte droge witte port, die minimaal 16,5 procent mag hebben. De most had een gemiddeld natuurlijk potentieel alcoholgehalte van ten minste 11 procent. Hoe zoet de wijn wordt, is een keuze tijdens de productie: het hangt af van het moment waarop de brandewijn erbij gaat.

De naam is ouder dan de regels. ‘Porto’ staat in 1619 al bij een wijn, in 1699 is er sprake van ‘Wine Port’, en in 1713 wordt al een ‘marca do Porto’ aangebracht. Op 10 september 1756 tekenden koning José en zijn staatssecretaris Sebastião José de Carvalho e Melo, de latere markies van Pombal, het charter waarmee, zoals het dossier het noemt, de eerste afgebakende en gereguleerde wijnstreek ter wereld ontstond: de Douro.
De wijn reisde van het begin af. Het dossier noemt uitvoer onder de naam Porto naar Engeland, Brazilië, de Verenigde Staten en Rusland, in elk geval al vanaf de zeventiende eeuw. In de twintigste eeuw wordt ongeveer 90 procent geëxporteerd, en de belangrijkste afzetmarkten zijn in de lijst van het dossier Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Canada, Nederland, Duitsland, Denemarken, België, Spanje en Portugal. Port wordt in meer dan 100 landen verkocht.
De naam Porto, met de varianten vinho do Porto, vin de Porto, Port wine en Port, mag alleen worden gebruikt voor wijn uit de afgebakende Douro die voldoet aan de regels. Het gaat om een likeurwijn, of in de woorden van de wijnautoriteit een versterkte wijn zoals de Europese wetgeving die definieert. Ook de opslagplaats in Vila Nova de Gaia hoort bij het gebied: het dossier noemt die een uitbreiding van de afgebakende streek.
Port valt in twee stijlen. De ruby-stijl houdt de diepe rode kleur en de jonge vrucht in stand, en omvat in oplopende kwaliteit ruby, reserve, late bottled vintage en vintage. De tawny-stijl komt uit partijen die verschillend lang in vat of kuip hebben gerijpt, met tawny, tawny reserve, tawny met leeftijdsaanduiding van 10, 20, 30 of 40 jaar en colheita. Dat zijn mengsels van wijnen uit verschillende jaren, behalve de colheita, die van één jaar is. Voor een colheita noemt het dossier ten minste 7 jaar op hout na de oogst.
De bijzondere categorieën hebben hun eigen regels. Vintage is, schrijft de wijnautoriteit, de enige port die op fles rijpt: hij komt van de druiven van één oogstjaar, wordt twee tot drie jaar na de oogst gebotteld en ontwikkelt zich tien tot vijftig jaar voor hij wordt gedronken. Crusted port moet ten minste drie jaar op fles liggen voor hij wordt verkocht, en laat in die tijd een afzetting in de fles achter, de korst, waaraan hij zijn naam dankt. Een late bottled vintage is een ruby van één jaar, gebotteld na vier tot zes jaar op hout.
Port is niet alleen rood. De witte port komt in verschillende tinten, van lichtgeel tot strogeel en goudwit, en de zoetheid loopt van zeer zoet tot extra droog. De wijnautoriteit beschrijft hoe een witte port die jarenlang op vat rijpt, door oxidatie een goudkleur krijgt die op een zeer oude tawny lijkt. De uitzonderingscategorie lichte droge witte port heeft een minimum van 16,5 procent alcohol.
Op smaak noemt de wijnautoriteit voor een vintage in de eerste vijf jaar intense geuren van rood fruit en wilde bessen en een smaak van pure chocolade; daarom, schrijft ze, past hij bij desserts met veel chocolade. Een tawny van 20 jaar doet denken aan geroosterde vanille en gedroogd fruit, en bij een tawny van 30 jaar worden honing en specerijen aangeraakt door diepe geuren van gedroogde perzik, hazelnoot en vanille.
Een vintage verandert langzaam. Na tien jaar op fles heeft hij granaatkleurige tinten en een licht bezinksel, en als de wijn rijpt, wordt de kleur een rijk goudbruin. Een wijn die halverwege wordt stilgezet, blijkt nog tientallen jaren door te gaan.