Patat of friet?
Het antwoord hangt af van de kant van de grote rivieren waar je staat. Het woord komt uit Brussel; de oudste Nederlandse vondsten zijn van rond 1924.

Hangt het van de rivieren af? Voor het woord wel. Boven de grote rivieren werd patates frites verkort tot patat, het eerste deel. Beneden de grote rivieren bleef het tweede, meer beklemtoonde deel over: frites. Friet is in beide gebieden een bijna gelijkwaardig woord. Wat je bestelt, zegt dus iets over waar je woonde toen je het woord leerde.
De oorspronkelijke naam is patates frites en die komt uit Brussel, waar het gerecht ook geacht wordt te zijn begonnen. Stroop stelt dat woord en zaak zich vanuit het zuiden geleidelijk over het hele Nederlandse taalgebied hebben verspreid. In Vlaanderen en Zuid-Nederland betekende patat al ‘aardappel’. Daarom kon daar niet patat worden gebruikt voor de gebakken reepjes, en werd het friet, in België meestal in het meervoud frieten. Frites is het vrouwelijk meervoud van het Franse frit, het voltooid deelwoord van frire, bakken in vet.

De dateringen zijn jong. Het Franse pommes frites staat in 1858 in een woordenboek. In het Nederlands staat friet in 1924 voor gebakken aardappelreepjes, en in 1926 staat frit voor gebakken aardappelen. Stroop dateert in 1972 de betekenis ‘in olie gebakken aardappelreepjes’ op circa 1930. Patates frites, ontleend aan het Belgisch Frans, staat in 1933 in het Woordenboek der Nederlandsche Taal. In de woordenboeken komt friet of frites in 1954, 1961, 1971 en 1974 voor, telkens in een andere uitgave. Aarts (2017) noemt voor Maastricht friet of frit en verwijst naar het Nieuwnederlandse frit van 1924, en als oudere vormen worden ook frit en fritte genoemd.
Over de uitvinding zijn de verhalen tegenstrijdig. De Fransen claimen hem: de eerste frituur zou in 1789 op de Pont Neuf in Parijs hebben gestaan. Anderen, vooral Belgen, zeggen dat er al rond 1680 friet werd gebakken in Namen en Dinant.
Het woord had voorlopers. In de middeleeuwen was aardappel (erdappel) een andere benaming voor de wortelknol van de cyclaam, vooral geliefd bij varkens, en vandaar werd die knol ook varkensbrood genoemd. Een frituur, van friture, was al eeuwen een woord voor iets wat in beslag werd gedompeld en in heet vet gebakken. De lekfriet was een middeleeuws gebakje. Al die woorden gaan terug op het Franse frit, het voltooid deelwoord van frire, bakken in vet. Daar komt ook het Nederlandse fruiten vandaan.
Wat een patatje precies is, legt het Algemeen Nederlands Woordenboek vast: een gerecht van in staafjes gesneden aardappelen, gebakken in vet. De betekenis wordt vooral in Nederland gebruikt. In België is patat in spreektaal een gewone aardappel, met het meervoud patatten. Combinaties met patat in het woordenboek zijn onder meer patat met frikadel, frikandel, kip, kroket, mayonaise en mayo, en ook patat curry en patat mayo. Het wordt als bijgerecht, snack of lekkernij gegeten. De voorbeeldzinnen in het woordenboek lopen van 1985 tot 2004.
Wat erop gaat, is vrij. Friet wordt met of zonder zout gegeten, met mayonaise, frietsaus of een ander sausje, zoals ketchup of pindasaus. In Nederland komt het soms met gesnipperde uitjes in de saus of met meerdere sausjes tegelijk. In België wordt friet graag met pickles gegeten en vaak bij biefstuk. Stoverij met friet is daar een streekgerecht. Combinaties met friet zijn onder meer biefstuk, kip en appelmoes, mayonaise en mosselen. Frietsaus heeft in het woordenboek wel een eigen trefwoord: een koude saus die wordt geserveerd en gegeten bij friet of als slasaus.
Het woord friet heeft ook een tweede leven als tweede deel van samenstellingen: een gefrituurd staafje van groente, fruit, vis of vlees, zoals visfriet en groentefriet. Het meervoud frieten wordt vooral gebruikt voor het gerecht.
In 2017 meldt het Instituut voor de Nederlandse Taal dat Nederland sinds 2014 elk jaar een Frietweek houdt, van 30 september tot en met 8 oktober, in navolging van België, waar men die happening toen al bijna twintig jaar kende. De frituurbranche noemt de weken een succes. Er zijn woorden aan overgehouden, zoals frietlied en friettweet.
Thuis was er vaak een vaste dag voor. Veel huishoudens hadden vroeger een patatdag per week, en de frikandel en de rundvleeskroket zijn nog altijd de populairste gefrituurde snacks erbij. Met een zak naar huis lopen is een beeld dat bij Nederland hoort. Dat zo’n eenvoudig gerecht twee namen heeft, hoort daar kennelijk bij. Eten kopen dat in vet is gebakken is al minstens zeventig jaar een gewoonte van miljoenen Nederlandse huishoudens, en in de taal zit het als ‘om de hoek een vette hap halen’.