Rembrandt tekende een vrouw die pannenkoeken bakt
Een oude vrouw, een jongen met een munt en een peuter met volle mond.

Een oude vrouw zit op een laag stoeltje en bakt pannenkoeken in een grote pan. In het midden buigt een jongen zijn been om in zijn zak naar een muntje te graaien: hij wil er een kopen. Rechts zit een peuter met een volle mond al te eten. Achter hen worstelen twee jongens. Zo ziet een pannenkoekenbakster eruit op een tekening van Rembrandt van omstreeks 1635, getekend met pen en bruine inkt.
De tekening is klein: 108 bij 144 millimeter. Ze wordt op stijlgronden in het midden van de jaren dertig van de zeventiende eeuw gedateerd, en is in Amsterdam gemaakt. In 1891 werd ze gekocht met steun van de Vereniging Rembrandt. Erop staat een alledaagse scène: een vrouw die pannenkoeken bakt voor wachtende kinderen. Rembrandt typeert de figuren vrij en schetsmatig: de absorptie van de oude vrouw in haar werk en de tevredenheid van het kleine kind.

In 1635 maakte Rembrandt ook een ets van hetzelfde onderwerp. De tekening is er geen voorstudie voor, daarvoor verschillen formaat en compositie te veel. Wel kan ze eerder zijn gemaakt, waarna de getekende scène de ets op gang bracht. In de tekening zit de pannenkoekenbakster schuin in beeld. In de ets zie je haar van opzij, de gebruikelijke manier waarop kunstenaars haar sinds de zestiende eeuw afbeeldden. Een tekening in het Louvre wordt soms beschouwd als studie voor de jongen en de hond in de ets. De catalogus vermoedt dat die na de ets is gemaakt, door een ander dan Rembrandt.
Een voorganger is bekend. Rembrandt bezat een schilderij van Adriaen Brouwer, Een pannenkoekbakker, dat in 1656 in een inventaris staat. Joshua Bruyn veronderstelde dat de tekening een heel vrije variatie op die compositie kan zijn, uit het hoofd getekend en daarna in de ets verder aangepast. Het onderwerp is dus ouder dan de tekening.
Ook later werd het onderwerp geschilderd. Bernardus van Schijndel maakte tussen 1670 en 1709 een paneel in olieverf, 48,7 bij 39,1 centimeter. Een vrouw zit in een keuken bij het vuur en bakt pannenkoeken in een kleine pan. Aan beide kanten wachten kinderen op hun portie, en op de achtergrond staat een man bij een kast. Dezelfde elementen keren dus terug: de baksters, de pan, het vuur en de wachtende kinderen.
Een ets met gravure van Cornelis Visscher II, gemaakt tussen 1638 en 1658, vult de scène aan. Een oude vrouw bakt pannenkoeken bij het vuur, met de pan op de vlammen. Naast haar zitten een man met een pijp en een kind met een pannenkoek in de hand. Achter de rokende man staan een jonge vrouw en een klein kind. In de deuropening staat een oude man met een glas, en rechts zit een kat. De plaat is 431 bij 348 millimeter.
Rond 1790 tot 1810 schilderde Adriaan de Lelie een keuken waarin een oude vrouw pannenkoeken bakt, in olieverf op paneel, 52,5 bij 42 centimeter. Een oude man zit bij de haard zijn pijp aan te steken en rechts komen twee mensen binnen. Op de voorgrond staat een mand met appels en uien, aan de achterwand hangt een landschapsschilderij en boven de deur een vogelkooi. Het schilderij is gesigneerd ‘A. de Lelie fec.’ Een jonge vrouw is net binnengekomen, misschien gelokt door de geur van pannenkoeken.
Het woord pannenkoek is eenvoudig samengesteld: pan en koek, een plat deegproduct dat in een pan wordt gebakken. Verwante vormen komen voor in het Middelnederduits, pannekôke, en in het Oudhoogduits, pfankuocho. De pan zat dus al in het woord voordat de pannenkoek op de schilderijen verscheen.
De oudste vondst is van tussen 1280 en 1290. Dan staat Thideric Pankuken op papier, een persoonsnaam, en in het chronologisch woordenboek ook het woord voor het gerecht. In 1360 is pan(ne)coecke aangetroffen. Rond 1482 duikt in het Frans pannecouque op, dat blijkbaar uit het Nederlands is overgenomen.
Het woord reisde verder: het werd het Engelse pancake, het Franse pannequet, en het is ook in het Afrikaans, het Indonesisch en verschillende Indiaanse talen terechtgekomen. In het Nederlands kreeg het er een bijbetekenis bij: een zwakke of onbekwame persoon, eerst gezegd van wielrenners en later van voetballers. Thea Beckman schreef in 1973 ‘Stommelingen! Sufferds! Pannekoeken!’, Tim Krabbé in 1978 ‘Geklopten. Pannekoeken.’ en Nieuwe Revu in 1992 ‘Ach man, dat zijn sukkels. Pannekoeken.’ Op de tekening van 1635 gaat het nog om een munt en een volle mond.