Een worst die rauw lijkt en toch gerookt is
Osseworst is koud gerookt en blijft rauw. De ambachtelijke Amsterdamse versie staat in de Ark van de Smaak.

Op feestjes wordt verse osseworst in plakjes gesneden en geserveerd met een beetje mosterd en een plakje zuur. Aan de buitenkant lijkt de worst op steak tartare, en dat is niet vreemd: het is gemalen rundvlees met specerijen. De traditionele osseworst wordt koud gerookt: na twee dagen drogen hangt de worst in rook van hoogstens 32 graden. Daardoor blijft het vlees rauw en houdt het zijn rode kleur. De rook geeft smaak, maar gaart het vlees niet.
De worst heeft meerdere namen: ossenworst, osseworst en ossewos. In Koosjer Nederlands, een woordenboek van Joodse woorden in het Nederlands uit 2006, staat hij omschreven als een zachte, gerookte worst van gemalen rundvlees uit de voorvoet, vooral populair bij Amsterdamse joden. Het woord komt in oudere en nieuwere teksten voor. De Verstandige Kock, rond 1670, schrijft dat worsten die gerookt moeten worden pittiger gekruid moeten zijn en 'in heel dicke darmen gestopt' worden, om aan de schoorsteen te hangen. Simon Kuper beschrijft in 2000 hoe Salo Muller in Amsterdam joodse ossenworst meenam naar Europacupwedstrijden. Henja Schneider schrijft in 2004 dat een goede ossenworst zacht is, niet aan het gehemelte plakt en een frisse smaak heeft.

Waar komt de worst vandaan? Osseworst wordt vaak voor typisch Joods-Amsterdams gehouden, maar dat is het niet. Het gaat om zeventiende-eeuwse Duitse en Deense ossen die naar Amsterdam werden gedreven. Roken maakte het vlees lang houdbaar, en dat sprak zowel niet-joodse als joodse Amsterdammers aan. Kosjere osseworst bestaat in Amsterdam al generaties. Hij is een tikkie droger en kruidiger dan de niet-kosjere variant. Oorspronkelijk werd er os voor gebruikt, tegenwoordig is het vaak koevlees.
Het maken is een kwestie van geduld. De kruiden zijn witte peper, foelie en nootmuskaat, soms kruidnagel. Het vlees wordt grof gemalen: vroeger in stukjes van ongeveer 6 bij 8 millimeter, nu van ongeveer 3 bij 5 millimeter. Het wordt met de hand in darmen gevuld, vroeger waren dat runderdarmen en nu meestal kunstdarmen van huidvezels die rook doorlaten. De worsten drogen eerst twee dagen en gaan daarna de schoorsteen in om te roken, zodat het vlees rauw en rood blijft. Daarna drogen ze nog tien dagen. De worst was vroeger rond. Tegenwoordig is hij meestal recht, ongeveer 6 centimeter in doorsnee en 40 centimeter lang.
Waar de smaak vandaan komt, laat zich niet in één woord zeggen. Ze komt voort uit de manier waarop het vlees wordt behandeld, uit de specerijen en kruiden en uit het hout in de rookoven. Een echte osseworst zit in een stuk darm. De worst die in de supermarkt ligt, zit in plastic. Het verschil zie je ook op het bord: ambachtelijk gemaakt vlees blijft rood en grof van structuur.
Amsterdammers eten de worst als borrelhapje en in erwtensoep. Linzensoep met osseworst komt vooral in joodse kring voor. In de beschrijving van een schrijver op Krapuul uit 2010 is het een 'acquired taste', een smaak die je moet leren waarderen. Niet-Amsterdammers eten hem vaak niet.
Slow Food Nederland nam de osseworst op in de Ark van de Smaak. Industrieel geproduceerde worsten, met kunststof darmen, lijken meer op rauw gehakt dan op worst. Enkele Amsterdamse slagers maken de worst nog ambachtelijk naar het traditionele recept. In 2010 telde een artikel naast de enige kosjere slager van Nederland nog tien tot vijftien niet-kosjere slagers die de worst ambachtelijk maakten. In 2009 was er kort sprake dat de slagerij van die kosjere slager het niet meer kon bolwerken, waarna veel mensen protesteerden. Als de laatste slagers stoppen, gaat de traditie verloren. De worst is het best binnen een week op te eten, omdat de rooksmaak daarna bitter wordt. In 2010 telde de Ark van de Smaak wereldwijd 750 producten, waarvan 15 uit Nederland, onder meer de Texelse schapenkaas, de Mestreechse kalfspastei en de Limburgse stroop.
Slow Food Amsterdam werkt aan een recept voor een authentieke Amsterdamse ossenworst, op basis van achttiende-eeuwse bronnen: De Volmaakte Hollandsche Keuken-meid en het kookschrift van een vrouw uit omstreeks 1750. De schrijver van dat stuk is stellig over het verhaal dat ossenworst typisch joods zou zijn: daar is geen bewijs voor. Een ander verhaal brengt de worst in verband met de VOC, maar hij betwijfelt dat. Waarom zouden zeelieden op reizen van maanden in de hitte een worst van rauw vlees willen hebben? Hij denkt dat ossenworst waarschijnlijk thuis werd gemaakt door welgestelde gezinnen en in de schoorsteen werd gehangen.