Oliebollen: goudbruin bakken bij 175 graden, 159 kcal per bol
Wanneer is een oliebol gaar, welke olie hoort in de pan en wat zit er in? Over temperatuur, frituurolie, acrylamide, de voedingswaarde van een bol en een recept uit 1667 dat nog plat was.

Wanneer is een oliebol gaar? Het Voedingscentrum noemt geen minuten, maar een kleur: goudbruin, niet donker. In aangebrand eten zitten schadelijke stoffen. Het advies voor de olie is 175 graden Celsius, en de bollen blijven niet langer in de pan dan nodig.
Dan de olie zelf. Het Voedingscentrum adviseert olie in plaats van hard frituurvet. Genoemd worden zonnebloem-, maïs-, soja- en arachideolie. Frituurolie bestaat vooral uit onverzadigd vet. Hard frituurvet bevat vaak veel verzadigd vet. Het logo Verantwoord frituren laat zien dat een zaak frituurolie gebruikt en geen hard vet. Bijvullen met verse olie is niet de bedoeling: oude olie kan ranzig worden en schadelijke stoffen zoals PAK's ontstaan dan sneller. De olie gaat na vijf tot zeven keer gebruiken weg. Ook bij een sterke geur of smaak, een donkere kleur, stroperige olie, rook of schuim.

Bij het bakken van zetmeelrijke producten kan acrylamide ontstaan. In dierproeven is die stof schadelijk gebleken, bij mensen kan een hoge inname schadelijk zijn, schrijft het Voedingscentrum. Sinds januari 2019 controleert de NVWA in de horeca of dat gehalte laag blijft. Het gaat om friet en andere gebakken aardappelproducten, zelfgebakken brood, panini's, tosti's, croissants en afgebakken koek. Oliebollen worden in dat bericht niet genoemd. Een ondernemer moet kunnen laten zien dat hij met acrylamide rekening houdt. Koninklijke Horeca Nederland wijst daarvoor op een kleurenkaart in zijn handboek: hoe donkerder, hoe meer acrylamide.
Wat zit er in een bol? Een oliebol van 65 gram bevat gemiddeld 159 kcal, 6,2 gram vet waarvan 1 gram verzadigd, 20,9 gram koolhydraten waarvan 1,4 gram suikers, 1,2 gram vezels, 4,2 gram eiwit en 0,58 gram zout. Vijf bollen zijn dus 795 kcal (5 keer 159, een eigen berekening, niet afgerond). Oliebollen staan niet in de Schijf van Vijf. Het Voedingscentrum vindt een oliebol rond de jaarwisseling prima, maar net als bij koek en snoep geldt: niet te veel.
Het oudste recept dat NOS noemt, staat in het kookboek De verstandige kock of sorghvuldige huyshoudster uit 1667. De oliekoeken van toen waren plat en gevuld met onder meer rozijnen, appel en amandelen. Wanneer de bol rond en luchtig werd, is onduidelijk. Dat gebeurde ergens in de twintigste eeuw.
Dat de oliebol bij de winter hoort, heeft een praktische reden: de ingrediënten zijn goedkoop, houdbaar en in de winter te krijgen. De bollen zijn vet en calorierijk, wat het lichaam helpt tegen de kou. Sinds de late middeleeuwen worden rond de jaarwisseling oliebollen uitgedeeld aan mensen die het minder hebben. Een overgeleverd verhaal wil dat Friezen en Bataven al vette deegwaren offerden, omdat het vet boze geesten zou beletten hen met zwaarden aan te vallen. De Amerikaanse donut stamt waarschijnlijk af van de Nederlandse oliekoek. Wanneer het gat erin kwam, is een raadsel.