1863: de kroket staat voor het eerst in het Nederlands
Een Frans woord voor iets knapperends werd een Nederlandse snack die uit de muur komt. Over een woord, een ragout en een gewoonte van zeventig jaar.

‘Even wat uit de muur trekken’ is in het Nederlands een gewone uitdrukking geworden. Er hoort een beeld bij: een rij warme vakjes achter glas, een muntje, een luikje dat opengaat en een kroket die nog te heet is om vast te houden. In de snackbar is de automatiek de plek waar je kunt pakken wat warm is terwijl je op je bestelling wacht. De kroket is daarin de vaste waarde.
Dat de snackbar bestaat, is niet nieuw. Eten kopen dat in vet is gebakken is al minstens zeventig jaar een gewoonte van miljoenen Nederlandse huishoudens. Veel gezinnen hadden vroeger een vaste patatdag per week. De frikandel en de rundvleeskroket zijn de populairste gefrituurde snacks. De frikandel geldt als een volledig Nederlands product. De kroket komt uit de Franse keuken, en toch heeft geen ander land een snackcultuur die daarmee te vergelijken is.

Het woord komt uit het Frans. Croquette is een verkleinwoord van croquet, en dat komt van croquer: knappen. In 1642 staat croquet in het Frans voor een knapperig koekje. In 1740 is croquette een knapperig gefrituurd gerecht. Het gaat dus om iets wat kraakt als je erin bijt, nog voordat het een gevulde ragoutrol is.
In het Nederlands loopt de datering anders. In 1847 betekent croquet een hard koekje, vergelijkbaar met peperkoek, en dat heeft niets met ragout te maken. De huidige betekenis staat in 1863 voor het eerst op papier, als croquetten: ‘gefrituurde, gepaneerde rollen van dikke ragout met fijngehakt vlees, garnalen of oesters’. Zo staat het in het Etymologisch woordenboek van het Nederlands (2003-2009), met 1863 als oudste datering. Het chronologisch woordenboek van Nicoline van der Sijs uit 2001 noemt voor dezelfde vindplaats alleen ‘kroket rol gehakt vlees’. Daarna volgen de Groene Amsterdammer in 1879, het jaar 1898 voor de vorm croquet, en in 1909 het Woordenboek der Nederlandsche Taal met ‘gebakken ragout’.
De spelling is veel jonger dan het woord. Tot 1995 gold croquet ook als goed. Sinds die tijd is alleen kroket de officiële schrijfwijze. De Franse vorm croquette is in het Nederlands nooit officieel juist geweest, al mag je het woord als Frans leenwoord gebruiken, bijvoorbeeld voor chique viscroquetten.
Wat in de kroket zit, is ragout, en daar zit de techniek. De formule is dat saus plus vulling ragout is, en ragout plus paneerlaag kroket. Een kroket heeft een rijkere ragout nodig dan gewone ragout: per deciliter vloeistof is 110 gram vulling nodig, en hij wordt dikker gebonden. De basis is een roux van boter, bloem en bouillon, begonnen met gesmoorde ui, met peper, zout, foelie, nootmuskaat en tijm als kruiden. De ragout moet helemaal afkoelen, want koud paneren gaat gemakkelijker. Daarna worden er staafjes van ongeveer 10 bij 3 centimeter of ballen van ongeveer 4 centimeter van gemaakt. Ze gaan door bloem, losgeklopt ei of eiwit en kruimels van fijngemalen beschuit. Gebakken wordt er op 180 graden, ongeveer vier minuten, tot ze goudbruin zijn.
De vulling hoeft niet van rundvlees te zijn. Het kan allerlei soepvlees zijn, maar ook kalfs- of lamsvlees, zwezerik, wild, vis met dille of bieslook, kaas, groente of aardappel. Voor de oorlog gold het als verfijnd om kroketten als voorgerecht te serveren, en dat is nog steeds mogelijk. De kroket wordt ook als hoofdgerecht gegeten met friet en appelmoes. Het klassieke bijgerecht is mosterd.
Elke variant vraagt om een eigen saus. Voor kaaskroketten wordt een roux met melk gemaakt en komt er kaas in plaats van vlees in. Voor vis wordt visfumet gebruikt, met dille of bieslook. Wildkroketten hebben een bruine roux met meer boter en bloem en wildbouillon. Een groentekroket begint met een blonde roux van melk of groentebouillon en geblancheerde groente, en bij paddenstoelen wordt de ragout met vleesbouillon of met het weekwater van gedroogde paddenstoelen gemaakt. Een aardappelkroket bestaat uit aardappelpuree met boter en eigeel, naar keuze met kaas, kruiden of knoflook.
In de snackbar ligt de kroket in een gekoelde vitrine met tientallen snacks, bijna allemaal wereldwijd uniek, zoals de bamischijf en de berenhap. De frikandel geldt als een volledig Nederlands product en de rundvleeskroket staat er naast. Wat warm is, pak je uit de automatiek terwijl je op je bestelling wacht. Met een tas naar huis lopen geldt als iconisch, al zijn de plastic tassen om milieuredenen door papieren vervangen.
Zo heeft een woord voor iets wat knapt een lange weg afgelegd: van een Frans koekje uit 1642 naar een Nederlandse ragoutrol in 1863, en van een gerecht in het restaurant naar het vakje in de muur. Een hap vandaag klinkt nog precies zo.