NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Wat overblijft na de boter

Een restproduct, een woord uit de veertiende eeuw en een taalgrens tussen karnen en boteren.

· Redactie Restaurant Magazine

Een houten karnton met ijzeren banden, een witte emaillen kan, een hoog glas karnemelk en een klein blok boter op een eikenhouten tafel bij een raam.
Eigen redactiebeeld

Karnemelk is de vloeistof die overblijft nadat de boterklonten zich hebben gevormd. Ze is vrijwel vetvrij. Dat is de eenvoudigste uitleg van het woord, en hij klopt met het oudste Nederlands. Kernemelc en carnmelk worden gedateerd in 1301-1350, 'soete melc en kernemelc' in 1350-1400 en karnemelke in 1450-1500. Karnemelk is dus al ruim zeshonderd jaar een woord.

Op de boerderij begon het met melk die men liet staan. De room dreef bovenop en werd afgeschept. Eind negentiende eeuw scheidde de room zich in schalen na een tot twee etmalen, en dat verminderde de hoeveelheid melk die gekarnd moest worden. Dat kon hooguit 72 uur duren, want daarna werd de melk zuur. De room ging in de karnton en werd geschud, geroerd of geklopt tot er boterklonten ontstonden. Wat overbleef was de karnemelk. De boter werd met de hand gekneed en met zout bestrooid om de resterende karnemelk te verwijderen. In akkerbouwstreken karnde men verse melk direct, nadat die licht was verzuurd. In melkveestreken zoals Friesland werd de geconcentreerde room gekarnd.

Bleke boterklonten die drijven in dunne witte karnemelk in een brede houten karn.
Eigen redactiebeeld

Het karnen was traditioneel werk van boerinnen, dochters en meiden. In Brabant karnde de vrouw, terwijl de man de hele dag buitenshuis werkte. Het karnen van een halfvolle ton kostte daar een kwartier tot een half uur, en de karnpols werd ongeveer zestig keer per minuut op en neer gestampt. Een karnton kon ook worden aangedreven: met een hond via een polsstok, en op een Friese boerderij rond 1920 met een paarde- of hondentredmolen. De temperatuur telde. In Friesland werd bij minstens 14 graden gekarnd, in Denemarken bij 12. Op een cursus in Borculo in 1892 bleek heet water van 35 graden te heet, omdat al bij 32 graden kaasvorming optreedt.

Wat deed men met de karnemelk? Ondermelk en karnemelk gingen als varkensvoer naar de stal. In Brabant werd de melk meestal aan de kalveren gevoerd. Een Groningse berekening rond 1885 stelde 100 liter karnemelk op de boerderij op één gulden, een cent per liter. Mensen dronken en aten haar ook: een melkinrichting in Eindhoven maakte in 1921 en 1922 zelfs karnemelksepap.

Boter was eeuwenlang een boerderijproduct en een ruilmiddel: boeren ruilden hem bij de winkelier voor winkelwaar. In 1878 bezocht de Commissie-Pasma Denemarken en Zweden en concludeerde dat de Deense boter beter was dan de Friese. In Denemarken gaf 100 liter melk aanvankelijk ongeveer 2,5 tot 3 kilo boter, met de nieuwe voorschriften ongeveer 4 kilo. De boter ging de fabriek in. In 1879 kwam er een continu werkende centrifuge op de markt, met een capaciteit van 130 liter per uur. In 1885 nam Jogchum van der Wal in Friesland als eerste boer een centrifuge in gebruik op zijn eigen boerderij, aangedreven door een paard. In 1888 kwam er een goedkopere handcentrifuge, en vanaf 1893 verrezen in de regio van Eindhoven kleine handkracht-boterfabriekjes. De cijfers uit Friesland laten de overgang zien. In 1879 stonden er twee zuivelfabrieken in de provincie, in 1901 waren het er 126. In 1895 was de productie van boerderijboter nog 5.757 en die van fabrieksboter 4.268 duizend kilo. In 1906 was boerderijboter gedaald tot 460 en fabrieksboter gestegen tot 13.410 duizend kilo.

Het woord karnemelk is opgebouwd uit karnen en melk. Het woord karn zelf is van onzekere herkomst. Het etymologisch woordenboek verwerpt een verband met kern, 'room', en denkt dat het mogelijk uit een substraattaal komt. Van Veen en Van der Sijs zien karnemelk als Hollands karnde melk, en Van Wijk brengt het in verband met het Middelhoogduitse kërnmilch. Het woord ging de wereld in: het Afrikaans heeft karringmelk, het Javaans karang-mélik en het Papiamentu kalmèki. Het levert ook beelden op. Boekenoogen noteerde: 'De zon ziet zoo bleek of hij in de karnemelk gewasschen is.'

In de Nederlandse dialecten loopt een grens tussen karnen en boteren. In het westen en noorden komt de karn-familie voor, in het zuidoosten domineren samenstellingen met boter- en het werkwoord boteren. In Noord-Brabant heet karnemelk vaak gewoon melk of mulk. Dat patroon is oud. Kiliaan noemde in 1599 kerne en kernen, en Joas Lambrecht noteerde in 1562 kerne, kernstaf en botermelc naast kernemelc. In Vlaanderen werd in de jaren vijftig en zestig het Algemeen Nederlands gepromoot. Het dialectwoord kerremelk werd toen vaak vervangen door botermelk, een uitbreiding die Goossens in 1970 de Brabantse expansie noemt.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda