Groninger koek: een gilde uit 1640 en een koek om te hakken
Roggemeel, honing en koekkruiden. Over een plakkaat van 18 februari 1640, een koek die een jaar leren kost, een boeldag zonder koek en een spel met een slingerbijl dat bij wet werd verboden.

Op 18 februari 1640 laat het Groninger stadsbestuur een plakkaat ophangen. De burgemeesters en de Raad kondigen daarin de oprichting van het koekenbakkersgilde aan. Wie geen lid is, mag geen koeken of pepernoten meer bakken of verkopen. Het gilde krijgt zo een monopolie, ook op pepernoten. De koekbakkers hadden zich in dat jaar afgesplitst van het bakkersgilde. Hun gilde had Sint-Nicolaas als patroon en een bijenkorf als blazoen.
Wat ze bakten, heet in Groningen gewoon koek: een zoete koek van roggemeel, honing en koekkruiden, al eeuwen populair. In het receptenboek van de stadsgroninger koekbakker Herman ten Cate uit 1766 staan koeken als hijlikmakers, vendeloze koek, Kolse koek, saffraankoek en Deventerkoek. Dat laatste is geen toeval. Deventer koek was, zo gaat het verhaal, van hogere kwaliteit en werd door het hele land geëxporteerd. De voorloper van de Groninger koek was sukadekoek van Deventer deeg, schreef de voormalige gemeentearchivaris A.T. Schuitema Meijer. Het meel komt van het graan dat in het noorden eeuwenlang het meest werd verbouwd: in 1817 besloeg rogge 78 procent van het akkerland in de gemeente Onstwedde, en gewoon brood was in heel Nederland bijna altijd van rogge.

Het gilde ging niet zonder strijd door. Vanaf 1640 mochten koekenbakkers lid zijn van zowel het koekenbakkers- als het broodbakkersgilde. Op 13 mei 1658 vermeldt een rechtdagnotitie de zaak: het stadsbestuur gaf de koekenbakkers gelijk en liet hun dubbele lidmaatschap bestaan. In 1660 wilden de broodbakkers dat dubbele lidmaatschap verbieden, en dat lukte met een gezamenlijk verzoekschrift van alle achttien gewone gilden. Het stadsbestuur maakte voor brood- en koekenbakkers wel een uitzondering.
Op 4 februari 1660 gingen de broodbakkers in beroep, specifiek over de pepernoten. Op 14 april 1660 gaf het stadsbestuur hun het recht om pepernoten te bakken. Daarmee eindigde het monopolie van de koekenbakkers. Het was een kort monopolie: twintig jaar na het plakkaat was het weer weg. Latere rechtszaken gingen over de verkoop van koeken en pepernoten door koekenbakkers en kremers, op 16 februari 1678, en over het verschil tussen koeken, fonteinkoekjes en pepernoten, op 5 april 1682.
Aan het eind van de achttiende eeuw verdween het gildewezen, en alle bakkers mochten koek maken. De Groninger koek bleef, en de gilden werden een verhaal. In 1919 stond op het Vaderlandsch Historisch Volksfeest in Arnhem een nagemaakte Damster koekwinkel van bakker Scherphuis. Het Groningse comité stond onder leiding van mr. A.T. Vos uit Appingedam.
Hoe de koek gemaakt wordt, is handwerk. Het begint met een warm gronddeeg van roggemeel en een kooksel van water en suiker, met invertsuiker, dextrose en blanke stroop, en een klein deel oude koek. Stroop, gember en sukade worden met de hand afgemeten. Na een rusttijd van 24 uur wordt het deeg met de hand gevormd. Daarom heet het een aanlegkoek. Het vraagt lange oefening: een werknemer heeft ongeveer een jaar nodig om het te leren.
Er zijn veel soorten: sukade, gember, kandij, krenten, noten, rozijnen en tropical. Oude wijvenkoek is de koek met anijs en een meeltopping. In 2001 ontwierp Joke Dallinga, op initiatief van de gemeente Groningen, een nieuwe Groninger koektrommel.
Koek hoorde ook bij de boeldagen, de verkoopdagen op het platteland die op kermissen leken. Zoete koek was daar een vast onderdeel van. Een oud spreekwoord noemde een relletje of volksoploop ‘een boeldag zonder doemkes’, dus een verkoopdag zonder koek. Er was een bekende bollenvrouw die met een mand vol koek, bollen en krentenbrood langskwam.
En er was koek om mee te gooien en te hakken. Bij kermissen werd koek met een slingerbijl doormidden gehakt. Dat spel, koekhakken, werd in de vorige eeuw bij wet verboden. Het Groninger Museum bezit zes koekbijlen. Daarnaast deed men aan koek slingeren, in een weiland met lange Deventer ellekoeken. Men hield de koek aan één kant vast en strekte de arm met een zwaai, zodat de koek brak bij de hand van de werper. Wie het verst wierp, won. De winnaar mocht de handeinden houden en de verliezer betaalde de drankjes.