Goulash: Hongaarse herdersoep, Nederlandse stoofschotel
In Hongarije is goulash een soep van koeherders, in Nederland meestal een stoofschotel. Over het woord uit 1886, paprika, de ketel boven het vuur, het verschil met pörkölt en paprikás en de goulashkroket.

Wie in Nederland goulash bestelt, krijgt meestal een stoofschotel met vlees en paprika, vaak met rijst of aardappelpuree erbij. Wie in Hongarije hetzelfde woord bestelt, krijgt een soep. Die soep heet gulyásleves. De stoofschotel die Nederlanders goulash noemen, heet in Hongarije pörkölt. Het is hetzelfde woord voor twee gerechten, en dat is geen vergissing van de Nederlandse keuken maar een kwestie van geschiedenis. De Hongaarse taal maakt een strikt onderscheid tussen stoofgerechten en gulyás.
Het woord gulyás betekent 'koeherder' en is afgeleid van gulya, 'kudde runderen'. Het gerecht heette oorspronkelijk gulyásleves, 'herdersoep'. In het Nederlands verscheen het woord voor het eerst in 1886, als golasch, goelasch of goulasch, voor een Hongaars vleesgerecht met paprika. Het kwam via het Oostenrijks-Duitse Gulasch in het Nederlands terecht. De Etymologiebank beschrijft het gerecht oorspronkelijk als een soep van rundvlees, aardappel, ui en paprika, gemaakt door Hongaarse koeherders. In het midden van de negentiende eeuw paste de Weense keuken het recept aan: dikker, met paprikapoeder. In Hongarije heet dat aangepaste gerecht pörkölt.

De wortels liggen op de poesta, de Hongaarse laagvlakte. Daar hoedden herders, de gulyások, het vee. Het gerecht bestond oorspronkelijk alleen uit rundvlees, ui en water. Paprika kwam pas later bij. Paprika bereikte Europa in de zestiende eeuw, dus oudere versies bevatten hem niet. Poeder uit Kalocsa en Szeged geldt als essentieel, omdat het smaak, kleur en geur bepaalt. Het wordt wel 'de ziel van de goulash' genoemd. Traditioneel wordt het gerecht gekookt in een hangende ketel boven een open vuur, de bogrács, vooral in de zomer en bij familiebijeenkomsten. De kok roert voortdurend en voegt kokend water of bouillon toe. Zo bereide gerechten heten bográcsgulyás.
Een traditioneel Hongaars recept gebruikt rundschenkel, soms gemengd met varkensvlees, met verse paprika, ui, knoflook, tomaat en Hongaars paprikapoeder. Er gaan geen bouillonblokjes of bindmiddelen in. Het vlees wordt aangebakken, daarna worden ui, gele paprika en tomaat zacht gestoofd en gaat het vlees terug in de pan. Het paprikapoeder gaat maar kort mee, want te lang verhitten maakt het bitter. Dan komt er water bij tot het vlees onder staat, en het geheel suddert zo'n twee en een half tot drie uur onder het deksel. Peterseliewortel en wortel worden apart aangestoofd en later toegevoegd, de aardappelen komen als laatste. Er wordt vaak brood of pannenkoeken bij gegeten. Het is een gerecht dat familie en gemeenschap samenbrengt.
Het onderscheid met de verwante gerechten is helder te maken. Gulyás is een eenpansgerecht dat op een soep lijkt, traditioneel met rund of schaap, komijn en aardappel. Pörkölt is een stoofgerecht dat daaruit is ontstaan en ook met kip, varken of ander vlees kan, met paprika, knoflook en ui. Paprikás is pörkölt met zure room, meestal met kip en veel zoete paprika. Dat Nederlanders dikke goulash als standaard hebben, is dus een verschuiving. De Nederlandse versie is meestal van rundvlees en sluit aan bij pörkölt, niet bij gulyás.
Dikke, op pörkölt lijkende stoofschotels zijn overal populair in het voormalige Oostenrijks-Hongaarse rijk. Wenen heeft Fiakergulasch als bekend voorbeeld. Ook in Duitsland, Roemenië en het voormalige Joegoslavië staat het gerecht op tafel. De Zuid-Afrikaanse taal heeft het woord ghoelasj, ontleend aan het Nederlands (1886) of het Engels (1866). Zo reisde de naam mee met de pan en verloor het gerecht onderweg zijn soepkarakter.
In Nederland heeft goulash een eigen gezicht. Een gangbaar Nederlands recept gebruikt magere runderlappen, uien, knoflook, paprika's, zoet paprikapoeder en tomatenpuree, en stooft ongeveer 45 minuten zacht. Het gaat met aardappelpuree en crème fraîche op het bord. Het Hongaarse zit in dat recept vooral in het paprikapoeder, dat het gerecht een diepere, licht rokerige smaak geeft. Er is ook goulashsoep, en er bestaan goulashkroketten. De gewone vleeskroket is de snack die de meeste snackbars verkopen; Nederlanders eten naar schatting 300 miljoen kroketten per jaar, zo'n 25 per persoon.
Wat levert dit op voor wie een kaart leest? Staat er goulashsoep, dan komt het gerecht het dichtst bij het Hongaarse origineel: een soep. Staat er goulash met rijst of puree, dan is het een pörkölt onder een andere naam. Een goede Hongaarse kok geeft het paprikapoeder maar kort hitte, want te lang bakken maakt het bitter. Dat is de les die in beide landen geldt. De naam is in Nederland breed geworden; het paprikapoeder houdt het gerecht verbonden met Hongarije.