NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Paling roken mocht alleen in het noorden van de stad

Rook, wind en een ambacht langs de Zuiderzee: van Monnickendam en Spaarndam tot de Amsterdamsche paling.

· Redactie Restaurant Magazine

Gouden gerookte paling in dikke stukken op een donker leisteen bord met donker roggebrood, grof zout, een schijfje citroen en bestek.
Eigen redactiebeeld

Eind zeventiende eeuw klaagden mensen in Monnickendam over de lucht van de palingrokerijen. Het stadsbestuur greep in. Vanwege de overheersende zuidwestenwind mocht er alleen nog in het noorden van de stad worden gerookt.

De paling kwam vooral van vissers uit Volendam, Marken en Durgerdam. De vissers van Marken leverden de vangst aan, waarna die in de rokerijen aan de haven werd gerookt. Van daar ging de gerookte vis naar de vismarkten van Purmerend en Amsterdam. De palingen werden aan een dunne ijzeren staaf geregen, een speet, en hingen in een aparte rookkamer met een eigen schoorsteentje. De rook geeft de paling zijn goudkleurige tint en zijn typische smaak. Het vuur werd aanvankelijk gestookt met hout dat over was van de scheepswerven. Naast paling werd er kleine Zuiderzeeharing gerookt tot bokking.

Palingen aan dunne ijzeren staven boven een smeulend eikenhouten vuur in een oude bakstenen rokerij met dunne gouden rook.
Eigen redactiebeeld

In 1932 kwam de Afsluitdijk. Die bracht grote verandering in de visstand teweeg: de zeeharing verdween, maar de paling bleef. Van de vele rokerijen aan de haven bleven er bijna geen over. Er waren er twee die doorgingen.

Wat Amsterdamsche gerookte paling is, laat zich uit de geschiedenis lezen. Rond 1800 vestigden een vader en zoon uit Altona zich in Amsterdam met een winkel in gedroogde visproducten. Hun warm gerookte paling werd bekend als 'Amsterdamsche' gerookte paling. De naam sloeg op de bereidingswijze, niet op de herkomst: rokerijen in Rotterdam, Den Haag en Delft gebruikten dezelfde benaming. In 1847 adverteerde een van hen voor het eerst met 'dagelijks versch' gerookte paling. De historicus Willem Dekker noemt dat het eerste bewijs van een nieuw product, want eerder gerookte paling kon nooit vers zijn.

Het verschil tussen koud en warm roken verklaart dat. Koud gerookte paling hing weken of maanden in een schoorsteen. Het product was, schrijft Dekker, hard, droog, bitter en vaak ranzig, en het was vooral soldatenkost. Het kostte de helft van de prijs van verse aal per kilo, en het gewicht daalde met de helft. Het belang van warm roken ontdekte Dekker via een artikel uit 1842 van de landbouwkundige Franz Ernst von Siemens. Die had een wijnvat op zijn fornuis gezet en er palingen in hete rook in gegaard. Dat was het begin van het product dat we nu kennen.

Door de groeiende vraag verhuisde de Amsterdamse rokerij naar het Visscherspad, een kade aan de Amstel bij de Schollenbrug, via de Ringvaart bereikbaar voor vissers van de Zuiderzee. Ongeveer twintig jaar leverden vissers hier hun paling aan. In juni 1889 bezocht een verslaggever van De Amsterdammer de plek en was verbaasd over de hoeveelheid Amsterdamse paling die in kleine kisten naar het land ging. Rond 1891 maakte Everhardus Koster er een aquarel van en fotografeerde Jacob Olie de rokerijen op palen in het water. Ook Friese vissers brachten hun vangst hier heen. Rond 1900 verloor Amsterdam zijn monopolie, doordat langs de Zuiderzeekust veel rokerijen waren opgericht. In 1932 werden de gebouwen van het Visscherspad gesloopt voor de oprit naar de Berlagebrug. De nieuwe straat kreeg de naam Schollenbrugstraat.

Ook ver voor het roken was paling een vis met een geschiedenis. In Spaarndam werd het Spaarne begin dertiende eeuw afgedamd om Haarlem en het achterland te beschermen tegen zout water uit het IJ. Paling was een gewilde vis, mede door de vastendagen waarop vlees niet mocht maar vis wel. Vissers, handelaren en ambachtslieden vestigden zich rond de Kolksluis, en de vangst ging naar Haarlem en Amsterdam. In de zestiende eeuw waren vissers en het Hoogheemraadschap van Rijnland het regelmatig oneens over het openen van de sluizen. Het lekgat, een kleine opening in een sluisdeur, liet paling passeren, en historici zien dat als een van de oudste vormen van vismigratie in Nederland. In de zeventiende tot negentiende eeuw bloeide de palingvisserij en werd er traditioneel gerookte paling gemaakt. In de twintigste eeuw kromp de beroepsvisserij door waterwerken, veranderende waterkwaliteit en strengere regels.

In de stad was gerookte paling lang een populaire snack in cafés, vooral aan het eind van de week. De verkoper droeg vaak een Volendams kostuum. Het verkoopargument was dat een pondje gerookte paling een late thuiskomst beter goedmaakte dan een bosje bloemen. Op de kermis in september stond de palingroker aan het Singel bij het Koningsplein. Gerookte paling als Sinterklaascadeau was een gewoonte die minder lang standhield: in 1967 adverteerde een visboer met een verpakt stuk paling als Sinterklaassurprise. In datzelfde jaar stookte de laatste roker uit de Amsterdamse familie nog maar één keer per week, met eikenhout dat restte van een meubelmaker.

Het woord paling is ouder dan al die verhalen. In gelatiniseerde vorm staan in de elfde eeuw palengus (1071-1093) en palezinc (1080). In 1189 staat paelding op papier en in 1190 het meervoud paledinge. Plaatsnamen als Palathingadic (1111) bevatten het woord al. Middelnederlands kende palinc en paeldinc in 1314-1322. Waar het vandaan komt, is onzeker. Het achtervoegsel -ing komt ook voor in haring en bokking. Paling zou de grootste, vetste palingen aanduiden, terwijl aal kleinere zijn. Figuurlijk is een 'gladde paling' een sluwe persoon, en dat gebruik was al in de zeventiende eeuw gangbaar. Wie 'een aal bij den staart heeft', heeft iets in handen dat kan ontglippen.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda