Eten om zes uur: hoe het Nederlandse avondeten steeds later kwam
Het warme avondeten om zes uur lijkt vanzelfsprekend, maar in de achttiende eeuw at men hoofdzakelijk in de middag. Over huishoudboeken uit 1868 en 1912, het middagmaal, aardappelen, groente en vlees en wat na 1960 veranderde.

Eten om zes uur lijkt zo Nederlands dat het vanzelf lijkt te gaan. Het is een gewoonte met een geschiedenis. Avondmaaltijd, avondmaal en avondeten worden door elkaar gebruikt, en in Nederland is het vaak de hoofdmaaltijd van de dag. Dat was niet altijd zo. De tijd waarop Nederlanders warm eten, is in twee eeuwen met enkele uren opgeschoven, en elke verschuiving heeft een reden: werk, status en keuken.
In Nederland en België werd de hoofdmaaltijd vroeger midden op de dag gegeten, vanwege het zware landwerk. Door industrieel werk verschoof het eten naar een licht ontbijt en een lichte lunch, met een grotere maaltijd in de avond. In Duitsland is het warme eten nog vaak 's middags, met brood 's avonds. In Zuid-Europa wordt het hoofdmaal later gegeten, mede om zwaar eten in de middaghitte te vermijden. In de achttiende eeuw werd de hoofdmaaltijd in Nederland nog vroeg in de middag gegeten.

In de negentiende eeuw schoof het uur op. Rond 1868 zette Elsje Visser het middagmaal in De bekwame huishoudster op vijf uur, in de zomer op vier uur. Het ontbijt was 's zomers om acht uur en 's winters rond half tien. Rond één uur was er een koffiemaaltijd. Rond 1870 aten gasten in Amsterdamse hotels om half vijf aan de table d'hôte. Na 1870 schoof het tijdstip nog verder op: bij Couperus wordt om half zeven gegeten en in De practische huisvrouw (1912) van mevrouw Bakker-Enk staat het middagmaal op vijf of zes uur. Later eten gold als teken van welstand en zelfbeheersing.
De naam middagmaal bleef lang bestaan voor de warme maaltijd aan het eind van de middag, en kwam in de jaren dertig nog voor in kookboeken. 'Vroeg eten' betekende toen een warme maaltijd rond het middaguur, geen vroeger avondeten. In de jaren twintig at de hogere stand meestal om zes uur, soms om half zeven. Gewone mensen en plattelandsbewoners aten nog lang warm rond het middaguur: in 1964 was dat bij ruim de helft van de Nederlanders nog zo. In 1920 pleitte Suze Meyboom voor vroeg eten, omdat dat het huishoudelijk werk praktischer maakte.
Na de oorlog was het standaardmenu eenvoudig: aardappelen, groente met een papje, en lapjes met jus, vaak gaargesudderd op het kolenfornuis. Op zondag, en steeds vaker ook door de week, werd de warme maaltijd uitgebreid met soep en een toetje, zoals pudding of pap. Het dagpatroon bestond uit twee broodmaaltijden en een warme maaltijd, met koffie of thee en een koekje ertussendoor. Tot de vroege jaren zestig was het eten uniform: drie maaltijden per dag, weinig tussendoortjes en een warme maaltijd met aardappelen, groente en vlees. In 1953 verscheen de Schijf van Vijf als voedingsvoorlichting.
Na 1960 veranderde het snel. Het inkomen steeg sneller dan de voedselbestedingen. Het aandeel van voeding in het huishoudbudget daalde van ongeveer 50 procent in 1890 naar ongeveer 30 procent in 1966. Vlees werd belangrijker naarmate de welvaart groeide, kip was rond 1950 nog een bescheiden onderdeel. Aardappelen verloren terrein aan pasta en diepvriespizza, en de warme maaltijd op een vaste tijd werd minder vanzelfsprekend. Ouders en kinderen waren niet altijd meer tegelijk aanwezig, en de vrije zaterdag, vanaf 1962, zorgde voor een lossere invulling van het weekend. In de jaren tachtig raakte eten buitenshuis steeds meer in zwang.
De techniek speelde mee. Er kwamen conserven en kant-en-klare maaltijden in blik of pot, droge soepen en sauzen, en diepvriesgroenten en friet. Inblikken, invriezen en vriesdrogen maakten het mogelijk voedsel van verder weg aan te voeren en seizoensinvloeden op de maaltijd te verminderen. De koelkast werd een standaardapparaat: in 1980 had 98 procent van de Nederlandse huishoudens er een. Diepvriezers (49 procent) en afwasmachines (11 procent) waren minder vaak aanwezig, de magnetron kwam pas rond 1990. In 1981 verving de maaltijdschijf de Schijf van Vijf, met het advies veel plantaardig voedsel te eten en matig te zijn met vet.
Eten om zes uur is dus geen natuurwet, maar een compromis tussen werk, school en keuken. Dat het uur is opgeschoven van de middag naar de avond, volgt het werk: eerst het land, daarna de fabriek en het kantoor. Aardappelen, groente met een papje en lapjes met jus maakten het bord in de jaren vijftig uniform, en de koelkast en de diepvries brachten daar verandering in. Wat de tafel van zes uur nog altijd bijeenbrengt, is het uur zelf: één moment op de dag waarop het huishouden samen eet.