2.500 kleine kaasjes, geteld in Kampen in 1439
In 1439 stond een schipper uit Edam in het tolregister van Kampen met 2.500 ‘cleyne kasekens’. Daar begint het verhaal van een kaas die voor de reis werd gemaakt.

In het register van de pondtol in Kampen staat in 1439 schipper Vrederic Hillebrantz uit Edam, met 2.500 ‘cleyne kasekens’. Het is de eerste bron die het productdossier van Edam Holland noemt. Dat de kaasjes al klein en bolrond waren, leest het dossier eruit af: de vorm die de kaas zo geschikt maakte voor vervoer over langere afstanden.
Dat de kaas Edam heet, komt door de haven. De kazen uit het noorden van het gewest Holland, later Noord-Holland genoemd, werden voor een groot deel in Edam verscheept en kregen daar hun naam. De plaatsnaam zelf is ouder dan de kaas: in 1342-1343 staat hij als Aedamme in de bronnen, een dam die omstreeks 1230 in het water de Ee werd gelegd.

De bolle vorm leverde bijnamen op. In een havenregister van Amsterdam uit 1667-68 staat klootkaas, want kloot is een oud-Hollands woord voor bol, bal of kegel. In Hoorn toont een gevelsteen uit 1533 hoe kaasvaten, koppen genoemd, uit wilgenhout werden gedraaid. Het maken van die vaten was een eigen beroep: het opschrift noemt de werkplaats ‘in de koppedraier’.
Hoe zo’n kaas gemaakt werd, staat in een stuk uit 1810 in het Magazijn van Vaderlandsche landbouw, geschreven door een lid van de Commissie van Landbouw in Amstelland. De meest gezochte kazen zijn die welke ‘rond van fatsoen’ zijn en het hardst van binnen, want die zijn het best geschikt om ‘naar ver afgelegen landen verzonden te worden’. Een compliment voor de smaak is het niet: de schrijver zegt erbij dat ze ‘hoewel niet de aangenaamste van smaak’ het beste reizen.
Voor die reizen werd de kaas magerder. In de negentiende eeuw gingen Noord-Hollandse kaasmakers de melk gedeeltelijk afromen, omdat kaas met minder vet beter houdbaar bleek en veel Edam werd uitgevoerd. De eerste vermelding staat in een document uit 1808. In 1846 beschrijft veehouder Jacobus Bouman de maten: kleintjes van 4 pond, commissie van 6 tot 7 pond, middelbare van 10 tot 12 pond en malbollen van 16 pond. Het standaardvetgehalte lag begin twintigste eeuw, bij de invoering van kwaliteitscontrole, definitief vast.
De rode korst heeft een praktische reden. Om de houdbaarheid te vergroten werden de kazen ingesmeerd met een rode kleurstof, later met lijnolie of tournesol, ook een rode verfstof, en tegenwoordig met rode paraffine. In Parijs vielen ze op. Émile Zola beschrijft in 1873, in zijn roman Le ventre de Paris, Nederlandse kazen ‘rond als afgehakte hoofden, besmeerd met geronnen bloed’, zo hard als een hersenpan, waarom ze doodskoppen worden genoemd.
Het ging om grote hoeveelheden. In de jaren 1803 tot 1809 voerde Nederland jaarlijks gemiddeld twaalf miljoen kilo kaas uit, in 1900 was dat 46 miljoen kilo, voor een groot deel Edam en Gouda. In 1903 schreven mensen uit de kaas- en boterhandel de minister dat het maken van vette kaas in Goudschen- en Edamvorm sinds eeuwen een van de voornaamste takken van landbouw was.
Wat nu Edam Holland heet, is een beschermde geografische aanduiding. In december 2010 wijzigde een regeling in de Staatscourant de Landbouwkwaliteitsregeling in verband met de registratie van Edam Holland en Gouda Holland; wie de naam gebruikt, moet voldoen aan het productdossier. De Edam in de naam is een soortnaam, geen herkomst: het dossier wijst op de Conventie van Stresa en de internationale voedselstandaarden van de FAO en de WHO. Wat telt, is koemelk van Nederlandse melkveehouders, rijping in Nederlandse rijpingskamers en een vetgehalte van 40,0 tot 44,0 procent in de droge stof.
De rijping is kort geregeld. Edam Holland rijpt ten minste 28 dagen na de eerste dag van bereiding, de kleine baby-variant ten minste 21 dagen, bij ten minste 12 graden, en rijping in folie is niet toegestaan. De kaas ligt aan de lucht, meestal op houten planken, wordt regelmatig gekeerd en kan langer dan een jaar blijven liggen. De smaak loopt van mild tot pikant, afhankelijk van leeftijd en type. In de doorsnede zijn enkele kleine ronde openingen te zien, het zuivel is ivoorkleurig tot geel.
Naast Edam Holland bestaat de Noord-Hollandse Edammer, sinds 1996 een beschermde oorsprongsbenaming. Die kaas komt van melk uit de weidegebieden van Noord-Holland, omgeven door de Noordzee, de Waddenzee en het IJsselmeer.
De naam Edam reist verder dan de kaas. In het Engels is Edam bekend sinds 1836, het Zweeds kent edamerost al vanaf 1788. In Spanje kiest een pensionado bij het ontbijt tussen queso de Gouda en queso de bola of queso de Edam. Een lezer meldt uit Slovenië dat edamec daar te koop is maar niet uit Nederland komt, en in Polen dient de naam voor kaas die ter plekke op de manier van edam is gemaakt. Een soortnaam, dus, die de grens over is gegaan zonder de kaas.
Edam in het kort
Edam Holland: beschermde geografische aanduiding (BGA), natuurgerijpte halfharde kaas van Nederlandse koemelk
Noord-Hollandse Edammer: beschermde oorsprongsbenaming sinds 1996
Melk: op de boerderij hoogstens 6 graden, binnen 96 uur naar de kaasfabriek; minimaal 15 seconden op 72 graden of hoger
Vet: 40,0 tot 44,0 procent in de droge stof; rijping ten minste 28 dagen (baby: 21 dagen), niet in folie, ten minste 12 graden
Eerste bron: 1439, register van de pondtol in Kampen