NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Duivekater: het midwinterbrood met een naam waar niemand uit komt

Een ruitvormig wit brood dat tussen 6 december en 6 januari op tafel kwam. Over een keur uit 1542, een schilderij van Jan Steen, drie verklaringen voor de naam en bakkers die het bijna 500 jaar in vorm hielden.

· Redactie Restaurant Magazine

Een vers gebakken ruitvormig wit feestbrood met glanzende korst op een houten bakkersplank.
Eigen redactiebeeld

In de weken voor Kerst begint de dag in een bakkerij in Noord-Holland rond half elf met deeg. Het deeg is compact en wordt ongeveer twaalf minuten gekneed tot het glad en elastisch is. Rond vier uur komt het laatste brood uit de oven. Tot 200 stuks per dag, met twee mensen aan het werk. Het brood heet duivekater, en het hoort bij de dagen tussen Sinterklaas en Driekoningen.

De duivekater is een ruitvormig feestbrood dat tussen 6 december en 6 januari werd gebakken en gegeten, in de winterse feestperiode rond midwinter. De vorm heeft iets van een groot bot met vlees eraan. Het is een zoet wit brood met boter en citroen, en het wordt in dunne sneden met boter gegeten. De drie beroemdste vormen komen uit Noord-Holland: rond Amsterdam, in de Zaanstreek en in Waterland.

Dunne sneden zacht wit brood naast een schaaltje boter op een linnen doek.
Eigen redactiebeeld

De oudste vermelding in Amsterdam is een keur van 13 december 1542. De stad had een probleem: burgers kochten hun duivekater voor Kerstmis buiten de stad, en dat kostte de stad accijns. In 1649 mochten bakkers de duivekater niet meer weggeven aan vaste klanten. De boete was vier gulden per brood, in 1674 steeg die naar twintig gulden. In 1599 beschreef Cornelis Kiliaan in zijn woordenboek ‘duyvenkater’ als een soort koek die als nieuwjaarsgift werd gegeven.

Het brood staat ook op schilderijen. In 1658 schilderde Jan Steen de Amsterdamse bakker Arent Oostwaard met zijn vrouw Catharina Keizerswaard, met een rijk versierde duivekater tegen de muur. Op andere 17e-eeuwse doeken van Jan Steen komt het brood terug. Naar die schilderijen is een snijmotief genoemd, de Jan Steen-snede. Een bakker snijdt zo’n figuur met een mesje in het deeg, na het glazuren. Bloemmotieven waren ook gewild.

Over de naam is geen zekerheid. Er zijn drie verklaringen. De eerste is een verbastering van het Franse ‘deux fois quatre’, dus twee maal vier, voor een groot brood dat het dubbele woog van een brood van vier duiten. De tweede is een Leidse bakker Deuvekater, die rond 1450 in documenten staat. De derde is dat het brood naar zijn bakker is genoemd of de bakker naar het brood, omdat er nog geen vaste achternamen waren. Een andere lezing verbindt de vorm met een oude offergewoonte, later vervangen door een scheenbeen, en daarom heet het ook scheenbeengebak of katergebak.

Per streek verschilt de vorm. De Zaanse duivekater is recht, zonder knobbels, rondom ingeknipt als een knipbrood, met in het midden drie krakelingen van deeg. De Broekse duivekater uit Broek in Waterland heeft een Chinese ruitvorm. De Nieuwendamse heeft knobbels aan de uiteinden en is naar een scheenbeen gemodelleerd. In Roelofarendsveen heet een verwante versie de krentenkater. In de eerste helft van de 19e eeuw was het brood bijzonder geliefd, en rond 1900 werd het vooral nog gebakken in de Zaanstreek en in de dorpen ten noorden van het IJ.

Een bakker aan de Nieuwendammerdijk, Kroes, maakte het brood beroemd. Na de watersnood van 1916 in Amsterdam-Noord en omgeving verkochten bakkers duivekaters aan de deur, en dat groeide uit tot een postorderbedrijf dat duizenden dozen verstuurde. Kroes hield het recept geheim. Toen hij stopte met bakken, verkocht hij het aan drie gezellen, van wie er een zijn naam gaf aan een bakkerij aan het begin van de Nieuwendammerdijk.

Wat in de oven gebeurt, is nog altijd ambacht. Een bakker gebruikt eiwitrijke bloem, omdat het Nederlandse klimaat te nat en koud is voor goede tarwe, en laat de citrusgeur komen van een speciale olie in plaats van geraspte schil. Het glazuur gaat in twee lagen op het deeg, eerst losgeklopt ei, dan eigeel. De snede komt erna, zodat die lichter blijft. De uiteinden gaan naar binnen gerold, dat houdt het brood zachter. Die bakker vindt het een week oud het lekkerst. Vers is het lekker maar plakkerig.

Een bakkerij in de Zaanstreek geeft de samenstelling als percentages van het bloemgewicht: 100 procent Zeeuwse bloem, 45 procent melk, 10 procent gist, 2 procent zout, 3 procent citroenrasp, 5 procent boter, 24 procent melassesuiker en 4 procent melkpoeder. Een recept uit 1968 houdt het op 800 gram bloem, 40 gram gist, 3 deciliter melk, 150 gram suiker, zout, citroenrasp en 75 gram boter. Het deeg wordt na het rijzen tot een smal, taps brood gevormd. De uiteinden worden in drie punten geknipt en zijwaarts opgekruld, daarna gaat het brood ruim 35 minuten in een hete oven.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda