NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Deventer

Deventer koek: de langwerpige koek met een verordening uit 1417

Een dunne snee met boter, gemaakt van rogge, honing en een geheime kruidenmix. Over de verordening uit 1417, de bakkersgilde, de export naar Hollandse steden en Noorwegen en de overlevering over de koninklijke bestelling van 1809.

· Redactie Restaurant Magazine

Het weeghuis aan de Brink in Deventer.
De Waag aan de Brink in Deventer. Foto: Marcelmulder68 · CC BY-SA 3.0 NL

Deventer koek wordt in dunne sneden gegeten, met boter erop. Het is een aan ontbijtkoek verwante lekkernij uit Deventer, met roggemeel als hoofdbestanddeel. Het oude recept bevat honing, water en kruiden zoals kaneel, nootmuskaat en peper, maar geen eieren en geen zuivel. De honing werkt als conserveermiddel, waardoor de koek lang goed blijft. Dat was precies de bedoeling: koek moest kunnen reizen. Koek van dit soort houdt zich goed en kon over lange afstand worden verhandeld, en Deventer koek was een van de beroemdste vormen. Deventer heet daarom de Koekstad. De vorm is sinds de middeleeuwen lang en smal, naast het gewone formaat bestond ook een halve el. De receptuur van 1593 noemt water, roggemeel, honing en kruiden.

In 1417 staat voor het eerst een verordening vast voor het bakken van koek in Deventer. Zij schreef voor hoe de koek eruit moest zien en hoe zwaar hij mocht zijn. De koek was lang en smal. Een grote koek woog ongeveer 1,3 kilo en een kleine ongeveer 900 gram, twee tot drie pond. Alleen bakkers uit Deventer mochten deze honingkoek maken, en de gilde hield toezicht. Nieuwe bakkers moesten zweren de regels te volgen. Elke koek droeg het merk van de bakker en de stadsarend. De verordening werd in 1534, 1544 en 1557 aangepast. Het doel van die regels was constante kwaliteit en een lange houdbaarheid. Het gewicht van twee tot drie pond gaf elke koek een vast formaat, en het stadsmerk liet zien waar hij vandaan kwam.

Een gildepenning van het bakkersgilde van Deventer.
Gildepenning van het bakkersgilde van Deventer, collectie Rijksmuseum. Foto: Emily Bates / Rijksmuseum · CC0

Wat er precies in de koek zat, bleef geheim. De kruidenmix was een geheim van de gilde en zelfs de bakkers kenden hem niet. Een handschrift uit 1477 van de Deventer arts Reyner Oesterhusen beschrijft de kruiden. Het recept is tot nu toe niet openbaar. Bekend is dat de koek rogge, honing en kruiden bevat, en volgens het oude recept ook kaneel, nootmuskaat en peper. Het recept benadrukt schoon water, dat in die tijd kostbaar was: mensen dronken toen vaak bier in plaats van water. Elke bakker kende de regels, maar de mix bleef bij de gilde.

Het gilde groeide met de vraag. In 1593 telde de stad dertien koekbakkers en in 1637 had de gilde vijfentwintig leden. In die tijd gingen soms meer dan 700.000 koeken per jaar naar de grote Hollandse steden. In de achttiende eeuw lag de productie op ongeveer 200.000 tot 400.000 koeken per jaar. Bakkerij Klopman was zo bekend dat men in Noord-Nederland de koeken 'klopmannetjes' noemde. Een zilveren beker van de gilde uit 1659 draagt een rijm over de koeken. Het Rijksmuseum bewaart een gildepenning van het bakkersgilde van Deventer, gemaakt door Jan Henrick van Stockem. In 1593 werd bakker Schutte als meester in het gilde toegelaten.

De koek reisde ook over zee. In de zestiende eeuw werd hij verhandeld naar Hanzesteden, zoals Bergen in Noorwegen. Hanzekooplieden namen de koek mee over de grens, en in Noorwegen werd hij ingeruild voor stokvis. Deventer lag aan de IJssel en was zelf lid van de Hanze, net als Kampen, Doesburg, Hasselt, Hattem, Zutphen en Zwolle. Rond 1500 verschoof het zwaartepunt van de Hanze richting de Noordzee, en Amsterdam werd een concurrent van de IJsselsteden. Door de verbreding van de Rijn zakte bovendien de waterstand van de IJssel, wat het varen moeilijker maakte. Deventer koek werd al in de jaren dertig van de negentiende eeuw in grote hoeveelheden uitgevoerd. In de vroege middeleeuwen hield Deventer meerdere keren per jaar op de Brink grote jaarmarkten.

Een overlevering uit 1809 maakt het verhaal levendig. Volgens die overlevering bezocht koning Lodewijk Napoleon, koning van Holland van 1806 tot 1810, een bakkerij en bestelde hij een grote partij. Hij vertrok bijna zonder te betalen: de bakkersvrouw hield hem tegen en hij vereffende de rekening. Veel later, in 1980, schreef cabaretier Drs. P een gelegenheidsgedicht over de Deventerkoek.

Wat Deventer koek bijzonder maakt, is de regel. Een verordening uit 1417 over vorm, gewicht en herkomst is een vroege vorm van wat we nu productnormen en beschermde herkomst noemen. Wie koek wilde verkopen onder de naam van de stad, moest de regels van de stad volgen. Dat gold voor elke bakker, groot of klein. Dat verklaart waarom de koek zo lang hetzelfde bleef. Zo werd een plak rogge en honing een stukje stadsgeschiedenis.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda