NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

De fluit voor oud en nieuw kwam pas in de negentiende eeuw

Franse en Engelse verhalen over wie de belletjes in de wijn stopte, en wat de Franse overheid er zelf over schrijft.

· Redactie Restaurant Magazine

Een hoge smalle fluit met lichtgouden mousserende wijn waarin fijne belletjes opstijgen, op een donkere eikenhouten tafel.
Eigen redactiebeeld

Het glas dat in Nederland met oud en nieuw massaal aan de lippen wordt gezet, de fluit, is een nieuwkomer. Het Y-vormige champagneglas, de coupe, werd pas in de negentiende eeuw door de fluit vervangen. De Fransen beweren graag dat het trechterglas naar de borsten van Marie-Antoinette is gemodelleerd. Een Engelse historicus heeft aangetoond dat het glas in Engeland werd gemaakt, ruim honderd jaar eerder.

Eeuwenlang was champagne geen schuimwijn. Vanaf ongeveer de derde eeuw na Christus was het een witte wijn zonder belletjes, gemaakt van druiven uit de streek Champagne. De bodem bevat veel kalk, en dat geeft de druiven een smaak die al vroeg werd gewaardeerd. Aan kroningsbanketten werd gul vin de Champagne geschonken, en de Franse koning Hendrik IV, die van 1553 tot 1610 leefde, noemde zich vol trots ‘Heer van de beste wijngaarden ter wereld’.

Rijen kale wijnstokken op een heuvelhelling met krijtachtige grond onder laag winterlicht en met mist in het dal.
Eigen redactiebeeld

Wie de belletjes erin stopte, is een kwestie van land. De Fransen beweren dat het een uitvinding is van de benedictijner monnik Pierre Pérignon, van omstreeks 1670 tot 1715 keldermeester van de abdij Hautvillers. In het voorjaar na de oogst kwam de wijn van de abdij in nagisting, en Pérignon zou als eerste op het idee zijn gekomen een kurk te gebruiken, vastgebonden met een draad, zodat het koolzuur niet kon ontsnappen. Engelse champagnevorsers zien het anders: het effect werd bij toeval ontdekt door ongeduldige Engelse bottelaars, die de uit Frankrijk geïmporteerde wijn te vroeg in goed gesloten flessen stopten. De Britten dateren dat omstreeks 1660. Over één ding zijn de twee kampen het eens: Pérignon verbeterde de kwaliteit door als eerste wijnen van verschillende wijngaarden en druivensoorten te mengen.

De Franse overheid vertelt het nog weer anders. Het nationale instituut voor oorsprongsbenamingen, de INAO, schrijft in zijn productfiche dat de Champenois in de vijftiende eeuw hun wijn in flessen zetten in plaats van in vaten, om de kwaliteit te bewaren. De fijne belletjes in de flessen kwamen in het glas naar voren, en het succes was meteen groot: jonge edelen, gretig naar nieuwigheid, vierden de wijn, de dichters bezongen hem. Twee verhalen over twee periodes, met dezelfde fles als middelpunt.

Het woord zelf volgt de bubbel. Taalkundigen gaan ervan uit dat vin de champagne pas tot champagne werd ingekort toen mousserende champagne werd ontdekt, eerst in het Engels, daarna in het Frans. De Britten begonnen ook met de malle flesnamen: jeroboam voor een fles met vier keer en rehoboam voor een fles met zes keer de gewone inhoud. De Fransen leenden die namen en voegden methusalem toe, acht flessen, balthasar, zestien, en nebukadnezar, twintig.

Het wijngebied is al bij de wet van 22 juli 1927 afgebakend. In 1935 ontstaat het concept van de appellation d’origine contrôlée, en in 1936 volgt het decreet dat de AOC Champagne erkent. In 1941 wordt het Comité Champagne opgericht, dat de naam overal ter wereld moet beschermen; de eerste gezamenlijke acties voor de verdediging van de naam begonnen al in 1843. De regels noemen 8 toegelaten druivenrassen en 1 extra, 4 toegestane snoeiwijzen, een tweede gisting op fles en een rijping in de kelder van minimaal 15 maanden voor wijn zonder jaartal en 36 maanden voor wijn met jaartal.

Het gebied is groter dan je zou denken. De geografische zone strekt zich uit over gemeenten in 5 departementen en omvat in totaal 635 gemeenten; het gebied waar de druiven groeien ligt in 319 gemeenten. De wijngaard bestaat uit veertien streken, op hellingen tussen 90 en 300 meter hoogte, voor het grootste deel krijtgrond.

Het maken begint met de hand. De champagne komt van handmatig geoogste druiven, die zacht worden geperst. Daarna maakt de keldermeester, met een precieze vakkennis, de assemblages van de basiswijnen, en die worden gebotteld voor de tweede gisting, die noodzakelijk lang duurt. Wit of rosé hebben alle champagnes de zuurgraad gemeen, die zorgt voor frisheid en geschiktheid om te rijpen. Jong geven ze frisse noten van bloemen, witte vruchten, citrus en mineralen; bij rijping komen daar gele vruchten, gekookt fruit, specerijen en gebrande tonen bij.

In het Nederlands staat het woord eerst in samenstellingen als champagne wijn in 1728 en zonder wijn in 1839, al zijn er oudere vindplaatsen: Champagne wyn in 1712. Het gaat terug op het Frans, en dat op de naam van de landstreek, in het Latijn Campania Remensis, de vlakte van Reims. Champagne moet in Nederland al vanaf de zeventiende eeuw bekend zijn geweest: flessen met schuimende inhoud staan op schilderijen uit die tijd. Een ouder essay noemde 1772 nog de vroegste schriftelijke bewijsplaats; inmiddels zijn dat 1728 en zelfs 1712.

Het champagneontbijt is geen vinding van de laatste decennia. Al omstreeks 1850 dichtte De Génestet over een geestig paar dat wegtrok na een stevig ontbijt met champanje. Het gewone volk bedacht eigen vormen: sjempie, champie, sampanje, kortweg panje.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda