NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Borstplaat: eerst iets voor de borst, nu een Sinterklaaslekkernij

Borstplaat begon als middel tegen verkoudheid en werd een decemberlekkernij. Over de naam, suiker met water of room, vanille, mokka en chocolade, de vormpjes en hoe je het thuis in hoofdlijnen maakt.

· Redactie Restaurant Magazine

Harten van chocoladeborstplaat.
Harten van chocoladeborstplaat. Foto: Tineke Beukelman-de Vos · CC BY-SA 4.0

In de pan kookt de massa flink op. Daarom schrijft een van de recepten een hoge pan voor. Slagroom, water, suiker en vanille gaan tot 114 of 116 graden, afhankelijk van het recept, en dan gaat de pan van het vuur. Wat daarna in de vorm loopt, is borstplaat: suikergoed dat zich sinds de 17e eeuw heeft ontwikkeld tot de lekkernij van december.

De naam zegt wat het was. Borst plus plaat: een suikertablet tegen borstklachten, en 'plaat' verwijst naar de platte vormen waarin de suiker werd gegoten. Borstplaat gold van oudsher als middel tegen verkoudheid en kou op de borst. Later werd het een snoepje en de naam bleef hangen. Voor de eerste vermelding van het woord geven de woordenboeken verschillende jaartallen. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands noemt 1869, Van Veen en Van der Sijs noemen 1872. J. Luif vond later een oudere vindplaats: 1717, bij Marin, als soort kandij.

Schotse butter tablet, een verwante suikersnoepsoort.
Schotse butter tablet, een verwante suikersnoepsoort. Foto: Seraphim Whipp at English Wikipedia · Public domain

Dat het in december werd gegeten, heeft met suiker te maken. In de 16e en 17e eeuw was suikergoed alleen voor groots gevierde feesten, zoals bruiloften en het sinterklaasfeest. Banketbakkers maakten borstplaat, harten van suikergoed en suikerbeesten. Halverwege de 17e eeuw maakten Amsterdamse koekbakkers borstplaat 'half om half': bruine rietsuiker met witte, geraffineerde suiker. In 1655 opende in Amsterdam de eerste suikerraffinaderij, en daarmee werd witte borstplaat betaalbaar. Vóór die tijd werkte men met honing, later met bruine suiker en stroop.

De volgende stap kwam met de biet. In 1747 vond de Duitse apotheker Andreas Sigismund Marggraf suiker in de suikerbiet. Op 11 januari 1799 werd het eerste bietsuiker gemaakt. De maatregelen van Napoleon lieten de bietsuikerteelt groeien, ook in Zeeland, en suikerwerk kwam binnen het bereik van iedereen. In 1909 klaagde een redacteur van een bakkersvakblad over de 'degeneratie' van borstplaat door toevoegingen als glucose, vetten en zuren. In het hoofdstuk over Sinterklaas in De volksvermaken van Gouw staan marsepein, taaitaai, amandelbrood en Klaasjes, maar het woord borstplaat niet.

Wat zit erin? Borstplaat is een snoepgoed van water of melk, suiker en een smaakstof, zoals vanille of cacao. In de keuken van een bakker begint het met een suikeroplossing: 500 g kristalsuiker op 165 g water, dat wordt ingekookt tot 92 graden Réaumur, omgerekend ongeveer 115 °C. Dat past bij de 114 en 116 graden in de recepten van Robèrt van Beckhoven, die slagroom met een scheut water en 400 of 450 g suiker gebruikt. Bij slagroom of vruchtenpuree wordt iets hoger gekookt, tot ongeveer 94 graden Réaumur, anders blijft de borstplaat te zacht. Een makkelijkere route is 500 g poedersuiker met 200 g slagroom en vanille, verwarmd tot ongeveer 90 °C. Met suikerstroop wordt de borstplaat lekkerder, vooral met slagroom. Op een doosje van suikerwerkfabriek Pel in Leiden uit de eerste helft van de 20e eeuw staat 'room-borstplaat', met de vermelding van onderscheidingen in Parijs (1906) en Londen (1907).

Het draait om het moment na het koken. De pan gaat van het vuur en de massa wordt geroerd, 'getableerd', tot er voldoende kristallen zijn. Fondant doet daarbij dienst als entstof, zodat er fijne kristallen ontstaan: 100 g bij 500 g suiker in het ene recept, 135 g bij 400 g in een ander. Goede borstplaat heeft fijne suikerkristallen, een zacht glanzende kleur en smelt op de tong. Dan komen de smaken. Vanille is het meest gebruikt. Voor mokka gaat er bij 110 graden een scheutje koffie-extract in de pan, voor chocolade wordt samen met de fondant 12 g gezeefde cacao doorgeroerd. Roomborstplaat krijgt vaak een extra smaak: vanille, chocolade, koffie of vruchtenpuree. De ongewoonste staan in de historische lijst: groene chartreuse met gehakte pistache, anijs met walnoot, citroen met stukjes peer of reine claude. Wie alleen vanille kent, ziet hier hoe ver de bakkers gingen.

Dan de vorm. Kleine borstplaatjes gieten bakkers met een trechter in vochtige rubbermatten met ronde openingen, op vochtig papier. Grote stukken gaan met een steelpan in grote vormen. Ronde of hartvormige metalen ringen worden met ijzerdraad bijeengehouden; na het uitkristalliseren gaat het draad eruit. De borstplaat ligt minstens twaalf uur voordat die kan worden ingepakt. Thuis volstaat een flexipanmat of een licht vochtig gemaakte vorm, en na het uitharden gaat de plaat eruit en droogt hij omgekeerd. Op de foto bij dit stuk zijn het harten van chocoladeborstplaat.

Thuis maken kan dus in hoofdlijnen zo: suiker met water of slagroom koken, de wand van de pan schoonhouden, de pan van het vuur halen, fondant of poedersuiker erdoor roeren tot de massa kristalliseert, gieten en laten uitharden. De precieze hoeveelheden en temperaturen hangen af van het recept dat je kiest. Borstplaat wordt vooral gegeten rond Sinterklaas, samen met taaitaai de typische Sint-lekkernij.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda