NLNederlands

Home › Eten & drinken

Eten & drinken · Nederland

Bokbier: van Einbeck naar de Nederlandse herfstbok en lentebok

Een donker bier met een geit op het etiket, in de herfst en in de lente. Over Einbeck, een naam die niets met geiten te maken heeft, de dubbelbok, het eerste Nederlandse bokbier van 1868 en het bokbierfestival.

· Redactie Restaurant Magazine

Het oude raadhuis van Einbeck, een gebouw met vakwerk en puntgevels.
Het Oude Raadhuis van Einbeck in Nedersaksen, waar de bokbierstijl vandaan komt. Foto: losch · CC BY-SA 3.0

Zodra de dagen korter worden, verschijnt in cafés een donker bier met vaak een geit op het etiket. Dat is bokbier. De donkere herfstbok wordt van oktober tot februari verkocht, met de piek in oktober en november. Een lichtere lentebok of meibok volgt vanaf de vastentijd tot mei. Het is een sterk seizoensbier. Het verhaal begint niet in Nederland en niet met een geit.

De naam heeft niets met het dier te maken, ook al staat het vaak op het etiket. Bokbier is een verbastering van Einbecker Bier, dat in de volksmond Ein Bock werd. Andere verhalen koppelen de naam aan de god Donar en aan oogstfeesten, maar dat blijven verhalen. Einbeck is een Hanzestad in Nedersaksen die in 1240 stadsrechten kreeg, met het recht om te brouwen. Het bier uit Einbeck werd in de middeleeuwen uitgevoerd als luxeproduct, en de brouwers maakten het sterk, zodat het lange reizen kon doorstaan. Het hof van de Wittelsbachers in München werd vanaf 1555 met Einbecker bier beleverd.

Het marktplein van Einbeck met historische huizen.
De Marktplatz in Einbeck. Foto: losch · CC BY-SA 3.0

Beieren wilde het zelf kunnen. De hofbrouwerij van München werd in 1573 gesticht en in 1589 naar de stad verplaatst. Vanaf 1591 imiteerden de Beierse hertogen het bier uit Einbeck. In het begin van de zeventiende eeuw werd een brouwmeester uit Einbeck naar München gehaald. Hij brouwde zijn 'Ainpöckisch Bier', en het Beierse dialect maakte daar in de loop van de tijd bockbier van. Daarmee kreeg het bier een tweede thuis, en een naam die het uit Einbeck meenam.

Naast bock is er de doppelbock. Die heeft een stamwortgehalte boven 18 graden Plato en 5 tot 12 procent alcohol. De monniken die vanaf 1627 in München woonden, brouwden in de vastentijd een sterker bier. Het verhaal dat ze het brouwden als 'vloeibaar brood' om te kunnen vasten, noemt bierauteur Mark Dredge een fabel: de monniken brouwden het om een vegetarisch dieet aan te vullen. Daarnaast bestaat festbock voor kerst en pasen en de lichtere maibock in de lente. De traditie van bock als bier voor feestdagen en vasten loopt dus door de eeuwen heen.

In Nederland kwam het eerste bokbier op grote schaal in maart 1868 op de markt, gebrouwen door een brouwerij in Amsterdam. In de loop van de decennia verschoof de verkoop van het voorjaar naar de herfst. Het oorspronkelijke Nederlandse bokbier was ondergistend, met ongeveer 6,5 procent alcohol. Een festival van de vereniging PINT, dat vanaf 1978 werd gehouden, hielp het bier in de jaren tachtig en negentig weer populair te maken. In 1982 verscheen het eerste bovengistende bokbier. Tegenwoordig zijn er meer dan 50 bokbieren, en dat het bier boven- of ondergistend kan zijn, geldt als een kenmerk van de Nederlandse stijl.

De cijfers lopen per land uiteen. In Duitsland heeft bockbier een stamwortgehalte boven 16 graden Plato en ten minste 6,5 procent alcohol. De oude Nederlandse bierregeling eiste ten minste 15,5 graden Plato, maar dat wordt in Nederland niet meer strikt gehandhaafd. Het gangbare bereik van Nederlandse bokbieren is 6 tot 8 procent. Een traditionele bock is lichtkoper tot bruin, een maibock diepgoud tot licht amber, en een dubbelbok donkergoud tot donkerbruin met robijnrode gloed. De Nederlandse lentebok is dus verwant aan de Duitse maibock: lichter, bleker en met meer hop.

Rond het bier is een eigen cultuur ontstaan. Het bokbierfestival van PINT in Amsterdam presenteerde in 2024, bij de 42e editie, 42 bokbieren. In de drukste jaren trok het in de Beurs van Berlage meer dan 10.000 bezoekers per weekend, de laatste keer in 2018. In 2024 was het in een hal in Amsterdam-West, waar 400 mensen tegelijk konden zijn. Eerder was het festival onder meer te gast in de Koningszaal van Artis, in Marcanti, in het stadion en in de Sleep-in. Bezoekers mochten er eigen borrelhapjes meenemen. Utrecht heeft sinds 1996 een bokbierfestival in oktober en sinds 2012 een lentebokfestival. Zutphen houdt sinds 1995 de Nationale Bokbierdag, Groenlo sinds 1992 een festival en Griendtsveen sinds 1997 het wereldkampioenschap bokkenollen. Sinds 2001 is er ook de wedstrijd 'Lekkerste Bockbier' voor bier in flessen.

De lentebok is lichter van kleur en heeft meer hop dan de donkere herfstbok: dezelfde stijl, twee seizoenen, twee kleuren. Wie de zware herfstbok te zwaar vindt, vindt in de lentebok een lichter gekleurd bier. Dat bokbier ooit een luxeproduct voor een Hanzestad was en nu een najaarsbier in Nederlandse cafés is, past bij zijn lange reis.

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken
HomeRestaurantgidsRestaurantkaartPlaatsen & regio’sEten & drinkenUitjesWetenswaardighedenParkeren & bereikbaarheidAlle verhalenAgenda