Waarom heet een bitterbal eigenlijk bitterbal?
Het hapje is niet bitter. De naam komt van het glaasje dat erbij hoorde, en het oudste spoor in de krant is uit 1923.

Een bitterbal breekt open en de ragout is nog net te heet voor de tong. Daarom wordt hij met de vingers gepakt, door de mosterd gehaald en pas na even wachten gegeten. Bestek komt er niet aan te pas, en de bal blijft lang heet: dat zijn de twee waarschuwingen die een uitgewerkt recept bij het hapje zet. Over de naam, de vulling en het oudste spoor in de krant valt meer te vertellen dan zo’n kleine bal doet vermoeden.
Een bitterbal is niet bitter. De naam verwijst naar het bittertje, een glaasje sterke drank waarbij de balletjes vroeger werden gegeten. Een bitter lijkt op een likeur, maar is minder zoet. Meestal is het jenever of brandewijn met kruiden of citrusschil. Zo’n bittertje was er al voor de borrel zoals we die nu kennen. Het woord bitter voor de drank zelf is in 1802 vastgelegd in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, met een oudere vermelding uit 1764.

Het woord bitterbal staat voor het eerst in een krant op 17 februari 1923. Het Algemeen Handelsblad plaatst die dag een stukje voor de dames in de grote stad die de moderne restaurants bezoeken. Zij knabbelen daar kleine bitterballetjes bij hun glas likeur. Het stukje legt ook uit dat de balletjes op dezelfde manier worden gemaakt als de vleesballetjes uit het recept dat er vlak boven staat. Het hapje wordt dus in 1923 al beschreven als iets uit de nieuwe, moderne restaurants, en de lezer krijgt er meteen de bereiding bij.
Dat 1923 de oudste vondst is, was lange tijd niet bekend. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, dat tussen 2003 en 2009 verscheen, geeft nog 1946 als oudste datering, met de zin ‘schaaltjes met knapperende bitterballen’. Latere vondsten zetten het woord eerder: 1923 met ‘kleine bitterballetjes snoepen’, en 1930 met de tekst ‘Denkt aan de bekende bitterballen!’. In 1930 was de bitterbal dus al zo bekend dat de naam zonder uitleg kon worden gebruikt.
Wat erin zit, heet ragout: een gebonden saus met fijngesneden vlees. De formule is eenvoudig. Saus plus vulling is ragout, en ragout plus paneerlaag is kroket. In die formule is de bitterbal een kleine kroket. Het verschil zit dus vooral in de vorm en in het moment waarop hij wordt gegeten: de kroket als snack, voorgerecht of hoofdgerecht met friet, de bitterbal in de bar bij de drank en als vingerhapje op een receptie. Een kroket krijgt een rijkere ragout dan een gewone ragout: per deciliter vloeistof is 110 gram vulling nodig. Hij wordt gepaneerd met kruimels van beschuit en gebakken op 180 graden.
Een uitgewerkt recept laat zien hoe stevig die ragout moet zijn. Voor twintig tot dertig bitterballen gaat 200 gram ossenstaartvlees in een roux van 4 eetlepels boter en 60 gram bloem, met 5 deciliter ossenstaartbouillon, een sjalot en 15 gram gedroogd eekhoorntjesbrood. De ragout moet bijna de dikte van deeg hebben. Is hij te dun, dan loopt hij uit de bal zodra die wordt doorgebeten. Daarna moet het mengsel helemaal afkoelen, in de koelkast.
De ragout begint rustig. De gedroogde paddenstoelen weken twintig minuten in heet water, worden drooggedept en gehakt. De sjalot gaat op laag vuur in de boter tot hij glazig is, en mag niet bruin worden. Dan gaat de bloem er in één keer bij, en wordt de bouillon beetje bij beetje toegevoegd. Het gescheurde vlees en de paddenstoelen komen erbij. Is het mengsel nog te los, dan kan het worden gebonden met beurre manié, gelijke delen boter en bloem. Gebakken wordt in olie, maar ook reuzel of niervet wordt genoemd. In een recept voor kroketten komen peper, zout, foelie, nootmuskaat en tijm als kruiden voor.
Dan volgt het paneren. Van de koude ragout worden kleine balletjes gedraaid. Die gaan door bloem, losgeklopt ei en broodkruimels en worden gebakken in olie van 190 graden. Tien tot twaalf tegelijk is genoeg, en na ongeveer vier minuten, met halverwege keren, zijn ze goudbruin. Op keukenpapier lopen ze leeg. Dan komt de mosterd, het klassieke bijgerecht, en wordt er gewaarschuwd voor de hitte van het binnenste.
De vulling kan van alles zijn. Het ossenstaartrecept is er één. Ragout voor kroketten wordt ook gemaakt van ander soepvlees, van kalfs- of lamsvlees, wild, vis, kaas, groente of aardappel. Wat blijft, is de naam: een bal die zichzelf aankondigt als gezelschap voor een bittertje, ook als er allang iets anders in het glas zit.