Beerenburg en boerenjongens: twee drankjes uit het noorden
Een kruidenhandelaar aan de Amsterdamse Stromarkt, schippers met skûtsjes, een kroegbaas in Dokkum in 1860 en een hoempaliedje, onder meer voor de Elfstedentocht. Hoe een kruidendrank op jenever een Friese drank werd, en wat boerenjongens met een zilveren kom te maken heeft.

Sinds 1724 zit het familiewapen van Beerenburg op een gevel in Amsterdam. Dat jaar kocht kruidenhandelaar Hendrik Beerenburg, geboren in 1680 en overleden in 1748, het huis aan de Stromarkt 9. Het wapen met een beer en de initialen HB zitten er nog op. Zijn vader Nicolaas kwam uit Duitsland naar Amsterdam en handelde ook in kruiden. De laatste erfgename die in het huis woonde, Maria Emma van Deventer, overleed in 1979. De drank die zijn naam draagt, wordt vooral met Friesland geassocieerd.
Friese schippers met skûtsjes voeren op Noord-Holland en namen de kruidenmengsels van Beerenburg mee terug naar huis. Het is een kruidendrank, getrokken op jenever. De kruiden kwamen via Venetië uit China naar Amsterdam. Bij de kruiden die in zo’n mengsel kunnen zitten, horen de jeneverbes en kalmoes, een waterplant waarvan de wortel als ‘Beerenburgkruid’ bekendstaat.

In 1860 begon een kroegbaas in Dokkum met zijn eigen versie. Hij haalde zijn kruiden bij de erven van Hendrik Beerenburg in Amsterdam en zocht langs de Friese meren naar extra kruiden om aan het mengsel toe te voegen. Het woord zelf staat al eerder op papier: in 1829 is de Friese merknaam bearenburch voor het eerst vastgelegd. De naam komt van de familie die de kruiden leverde.
Wat er precies in zit, houdt elke maker geheim. Bekend zijn gentiaanwortel, sandelhout, duizendguldenkruid, esblad en oranjeschillen. Elke producent heeft een eigen recept. In Friesland zijn er nu acht producenten.
Friesland maakte de drank pas later helemaal tot de zijne. In de jaren zestig van de twintigste eeuw kreeg de beerenburg zijn nationale Friese status, na reclamecampagnes van een Dokkumer producent. Het is dus een jonge traditie op een oud recept. Toch is er veel mee verweven: in 1951 geboren Leeuwarder volkszanger Piter Wilkens kreeg van een Sneker producent voor zijn 25-jarig jubileum een eigen beerenburg als liedjesschrijver. Zijn bekendste nummer, ‘De Beerenburg is Myn Sjirurch’, is geschreven als vrolijke hoempa, onder meer om een Elfstedentocht op het ijs te vieren, en wordt nog steeds gezongen bij begrafenissen.
Op Terschelling heeft de drank eigen varianten. De ene, Syltsje, is op basis van beerenburg gemaakt en smaakt milder en zoeter. Een andere beerenburg op het eiland is genoemd naar een schip dat meer dan honderd jaar geleden verging voor de kust met een volle lading drank aan boord. In de kroegen op het eiland wordt in de winter ook ‘warme ketel’ geserveerd, een mengsel van warm bier, brandewijn en bruine suiker. Dat is geen beerenburg, maar het hoort bij dezelfde winterkaart.
Een tweede drank uit het noorden is boerenjongens: rozijnen op brandewijn. Het woord is ontleend aan het Fries, waar boerejonges rozijnen betekent. Die betekenis ontstond uit de uitdrukking ‘brandewyn mei boerejonges’ uit 1882. Waarom rozijnen zo heten, is onduidelijk. Het Nederlandse woord is voor het eerst vastgelegd in 1891, en een later gevonden bron uit 1861 zou het nog ouder maken. Een woordenboek geeft voor 1885 de omschrijving ‘drank van rozijnen op brandewijn’. Een variant, boerenmeisjes, wordt gemaakt met abrikozen in plaats van rozijnen.
Het is een zoete, bruingele drank met ongeveer 12 procent alcohol. Een bron uit 1899 noemt het de favoriete drank op boerenbruiloften en zegt dat het oorspronkelijk uit het noordoosten van Nederland kwam. In Friesland en Groningen werd het bij bijzondere gelegenheden, zoals geboortes en bruiloften, geserveerd in een ondiepe zilveren brandewijnkom met twee oren. Die ging rond en elke gast nam een lepel. Zulke kommen bestaan sinds de zeventiende eeuw. Friese kommen hebben liggende oren, Groningse staande. Er waren aparte lepels voor een huwelijk en voor een geboorte, en in Friesland heette de slok bij een geboorte de poppeslok.
Wie de rozijnen zelf op brandewijn zet, laat ze minimaal zes weken koel en donker staan. Na twee weken zijn de rozijnen zacht, maar de smaak is dan nog niet samengekomen. Tussen zes weken en drie maanden krijgt het vocht een ronde smaak. Voor Kerst moet de pot uiterlijk half november zijn ingezet, voor Sinterklaas half oktober. Geserveerd wordt in een likeurglas van 8 centiliter, met een eetlepel rozijnen per persoon.
Het woord beerenburg als aanduiding van een kruidenbitter staat in het Chronologisch woordenboek van Nicoline van der Sijs bij 1909, als afgeleid uit het Fries. De Friese merknaam bearenburch uit 1829 is de oudste vermelding. Tussen die twee jaartallen groeide een Amsterdamse familienaam uit tot de naam van een soort drank, die nu door acht Friese producenten wordt gemaakt.